ستیغ سایبر

اگر ایجاد دگرگونی در جوامع با تکیه بر تغییر دیدگاه‌ها و نگرش‌های حاکمان و مردم بحث اصلی جنگ نرم باشد، در آن صورت این جنگ مدلی نوین از فعل و انفعال‌های این دولت‌ها برای سلطه بر کشورهای مختلف را نمایش می‌دهد چرا که سلطه و استیلا با تعاریفی از قدرت بسط و توسعه یافته که قدرت را توانایی تمرکز، تنظیم و یا هدایت رفتار می‌دانست. جنگ یا براندازی نرم از مفاهیمی است که تقریباً‌ از اواخر دهه ۷۰ میلادی و اوایل دهه ۸۰ میلادی مورد توجه مراکز اطلاعاتی – امنیتی در غرب قرار گرفت و از اوایل دهه ۹۰ میلادی وارد فاز عملیاتی شد و تفسیرهای مورد نظر را در تعدادی از کشورهای هدف (بویژه کشورهای بلوک شرق) ایجاد کرد. از همان زمان که دگرگونی‌های نرم به مرحله اجرا رسید تعاریف گوناگونی از ماهیت آن ارائه شده است. اجرای برنامه‌های حساب شده مسالمت‌آمیز به منظور تغییر سیستم یک کشور و یا ایجاد تغییر و تحول مورد نظر بر حاکمان و مردم در جوامع مدنظر از تعاریفی است که به شاخصه‌ها و اهداف اصلی جنگ نرم اشاره دارند. دقیقاً با این تعریف از قدرت است که قدرت نرم جایگاه ویژه‌ای در تئوری‌های سلطه می‌یابد. قدرتی که به تمام توان و ظرفیت خود را متمرکز بر قانع کردن دیگران می‌کند تا رفتار آنها را به گونه‌ای مورد نظر تنظیم و هدایت کند. بنابراین رساترین تعریف برای جنگ نرم، هدایت افکار به سمتی است که جوامع به گونه‌ای بیندیشند که سردمداران سلطه‌گر می‌خواهند و از همین نقطه است که عملیات روانی با تکیه بر نقش بی‌بدیل رسانه‌ها آغاز می‌شود. از سوی دیگر در تخصیص و تحدید جنگ نرم ابعاد مختلفی مانند ابعاد سیاسی، اقتصادی، اجتماعی – امنیتی و فرهنگی برای آن مطرح می‌شود. این ابعاد گرچه به صورت فردی در اهداف کوتاه‌مدت و کارکردهای عینی متفاوت‌اند؛ اما همه آنها در شیوه‌ها و ابزارها بر نقش رسانه‌ها و تبلیغات متمرکز هستند. بویژه بعد فکری و فرهنگی که اساساً شاخصه جنگ نرم است که بدون در نظر گرفتن نقش رسانه‌ها قابل درک نیست. بنابراین جنگ نرم برای سلطه است و سلطه زمانی در دسترس است که سلطه‌گران بتوانند بر افکار عمومی استیلا یابند و همین امر جنگ نرم را نیازمند همکاری‌ رسانه‌ای می‌کند. فضای سایبر محیط الکترونیکی واقعی است که ارتباط انسانی را به شیوه‌ای سریع فراجغرافیایی و مستقیم و زنده میسر می‌کند. به عبارتی تئوری پیوند (ادغام) مکان در زمان یا تبدیل جهان جغرافیایی به دهکده جهانی به صورت واقعی با رشد و گسترش فضای مجازی اتفاق افتاد. این فضا و محیط که بسیاری از ویژگی‌های دوران فلسفی پسامدرن را در خود دارد، موقعیت‌ها و شاخصه‌های بالقوه‌ای است که وجه ممیز آن با سایر ابزارهای رسانه‌ای و اطلاع‌رسانی است. ۱) جهانی و فرامرزی بودن: ویژگی منحصر به فردی که فضای سایبر را از دیگر رسانه‌ها جدا می‌کند همین برد جهانی است. این جهانی بودن با ارسال گسترده امواج ماهواره‌ای از یک نقطه خاص به سراسر جهان متفاوت است. علاوه بر محدودیت‌های خاص امواج ماهواره‌ای در مناطق مختلف و مشکلات فنی و محیطی آن، برنامه‌های ماهواره‌ای در یک نقطه مشخص تولید و سپس انتشار می‌یابند. در حالی که در محیط مجازی اینترنت، امکان تولید جهانی فراهم است. ۲) تصور دیگری در فضای مجازی: در این فضا امکان ارتباط دوطرفه سهل و آسان است. به عبارتی این محیط با امکان‌های خاصی، ارتباط سریع و آسان کاربران سرورها و مدیریت‌کنندگان را امکانپذیر می‌کند. این ویژگی نیز در انواع دیگر رسانه‌ها با محدودیت‌ها و مشکلات خاصی روبه‌رو است. ۳) جذابیت و تنوع، ویژگی دیگر فضای مجازی است: ضمن اینکه امکان بهره‌برداری از همه جذابیت‌های خاص رسانه‌ای مانند: فیلم، عکس و مشتری‌مداری محض در تنوع و جذابیت این محیط تأثیر بسزایی دارد. ۴) مخاطب خاص و تأثیرگذار: همین مسئله باعث شده که اینترنت و فضای مجازی نوعی مرجعیت فکری، سیاسی را برای کاروان خود ایجاد کند. گرچه می‌توان ادعا کرد این امر در جوامعی با فراگیری کاربران، موضوعیت خود را تا حدی از دست داده است، اما حداقل در ایران همچنان به عنوان یک نقش برای فعالین این عرصه تعریف می‌شود. ۵) عبور از خط قرمزهای اجتماعی و عدم تقید به قوانین و محدودیت‌های رایج در سایر رسانه‌ها: این امر بویژه در محیط‌های غیر‌رسمی بیشتر رایج است. به عنوان مثال وبلاگ‌ها با گستردگی میلیونی خود توانسته‌اند مخاطبانی فراگیر جذب کنند که به‌طور معمول مقید به قوانین خاصی نیستند و چه‌بسا وبلاگی با مخاطبانی به مراتب بیشتر از یک وب‌سایت و خبرگزاری رسمی، با دستی باز همه خطوط قرمز یک جامعه را زیر پا بگذارند و بتواند از سد فیلترینگ و محدودیت‌های فنی هم رها شود. از آنجا که امتناع مخاطب و موج‌سواری بر‌اساس خواست‌های افکار عمومی، در میان جوامع متعارض، مهمترین شیوه پیشبرد جنگ‌های نرم است، شاخصه‌های ذکر شده در فضای سایبر، بسترها و ظرفیت‌های لازم را برای بهره‌برداری از این محیط در راستای هدف فراهم می‌کند. جنگ نرم به دلیل ماهیت خود و عدم نیاز به ابزارهای فیزیکی به دنبال آن است که در مسافت‌های دورتری از مراکز طراحی کننده به اجرا درآید. جهانی و فرامرزی بودن فضای سایبر امکان‌های مورد نیاز را به آسانی در اختیار طراحان جنگ نرم قرار می‌دهد و با فراهم شدن بسترهای فکری - فرهنگی اهداف مد‌نظر از سوی جریان‌های درون «جامعه هدف» دنبال می‌شود. میسر بودن ارتباط دوطرفه نیز ابزارهای عملیاتی را در خدمت طراحان و رهبران مراکز مورد نظر در‌می‌آورد و در موقعیت‌های حساس که امکان حضور و هدایت مستقیم میدانی حوادث از براندازان سلب می‌شود، عناصر حاضر در صحنه نقش رسانه‌ای عملیات را بازی می‌کنند «ما همه رسانه‌ایم» شعاری است که دقیقاً برگرفته از این الگو است. از سوی دیگر جنگ نرم به عناصر و سربازان میدانی نیاز دارد که از جنس مخاطبان «جامعه هدف» باشند. این عناصر باید برای خود یک هویت خاص قائل باشند تا بتوانند هدایت روند درگیری را بر عهده گیرند و در شرایط کنونی امکان دسترسی به فضای مجازی به دلیل در اختیار گذاشتن لحظه‌ای، حجم وسیع از اخبار و اطلاعات و تسهیل ارتباط چنین هویت کاذبی را به‌راحتی در میان بخشی از صحنه‌گردانان حوادث ایجاد می‌نماید. مباحث ذکر شده نشان دهنده ظرفیت بسیار بالا و استثنایی، فضای مجازی برای هدایت جنگ نرم است، بویژه نبود بسیاری از قیود و محدودیت‌ها که برای سایر اقسام رسانه‌ای وجود دارد در محیط مجازی، گستره فعالیت در این فضا را برای اهداف و انگیزه‌های امنیتی و سیاسی افزایش می‌دهد. این مجموعه شرایط است که امروزه هوس بهره‌گیری از این فضا را برای غلبه بر دیگر ملت‌ها در میان مراکز قدرت جهانی ایجاد می‌نماید. باید هوشیار بود.