بالا کشیدن صدها میلیون چینی از زیر خط فقر در طول دو دهه گذشته حیرت و تحسین همگانی را در جهان برانگیخته است....
با وجود این، توسعه اسرارآمیز چینیها در این سالها تبعاتی را نیز به دنبال داشته است؛ تبعاتی که به اعتقاد بسیاری از کارشناسان روزی ترمز حرکت شتابان این کشور را خواهد کشید. صنعتی شدن سریع چین تا امروز با خسارتهای جبرانناپذیری به محیط زیست همراه بوده است. از سوی دیگر آلودگی هوا و منابع آبی از جمله تبعاتی هستند که دیر یا زود دولتمردان این کشور را مجبور به توقف خواهد کرد. نشریه معتبر پزشکی لانست در آخرین شماره خود به بررسی آلودگیهای زیست محیطی چین و خطراتی که بر سلامتی مردم این کشور دارد، پرداخته است اما نکته جالب توجه در این بحث تمرکز روی سدسازی در کشورهای در حال توسعه است. سدهای بزرگ یکی از نشانههای پیشرفت به حساب میآیند، هرچند یافتههای جدید این باور عمومی را به چالش کشیده است.
سالانه نزدیک به یک میلیون و سیصد هزار چینی به دلیل آلودگی هوای داخل و بیرون از خانه به دنبال عوارض تنفسی دچار مرگ زودرس میشوند. آلودگی هوای داخل خانه بیشتر در نواحی روستایی این کشور رخ میدهد. مصرف زغالسنگ، چوب و فضولات حیوانی برای گرم کردن خانهها مهمترین عوامل این آلودگی هستند. از سوی دیگر آلودگی هوای شهرها در سال ۲۰۰۰ موجب به هدر رفتن ۱۰ درصد تولید ناخالص ملی این کشور شده است. کارشناسان معتقدند با ادامه روند کنونی هزینههای ناشی از مرگ و میر و بیماریهای تنفسی در چین تا سال ۲۰۲۰ به ۱۶ درصد تولید ناخالص ملی این کشور افزایش خواهد یافت.
منابع آبی این کشور نیز وضعیت بهتری ندارند. آلودگیهای صنعتی منابع آبی این کشور باعث شده است که تنها نیمی از ۲۰۰ رودخانه معظم این کشور و کمتر از یک چهارم دریاچههای آن پس از تصفیههای رایج قابل شرب باشند. پسابهای صنعتی و کشاورزی ۴۴ رودخانه مهم این کشور را به انواع آفتکش و کودهای شیمیایی آلوده کرده است. باوجود این دسترسی به آب لولهکشی از ۳۰ درصد در سال ۱۹۸۵ به ۷۷ درصد در سال ۲۰۰۷ افزایش یافته است. این اقدام شیوع بسیاری از بیماریهای مسری قابل انتقال از آب را با کاهش فراوان روبهرو ساخته است. اتفاقی که تحسین سازمان جهانی بهداشت را نیز به همراه داشته است.
● آیا سدها راه سلامت را میبندند؟
بسیاری از رودخانههای چینی دیگر به دریا نمیریزند و پشت دروازههای سدهای عظیم این کشور راکد شدهاند. در ۵۰ سال اخیر ۲۵ هزار سد کوچک و بزرگ در چین ساخته شده که علاوه بر آلودگی دریاچههای پشت آنها، اکوسیستم سواحل رودخانهای بعد از سدها را نیز به کلی به هم ریخته است.
این پدیده موجب شده است تا میلیونهای کشاورز، ماهیگیر چینی مجبور به ترک محل زندگی خود شوند. زمینهای اطراف رودخانهها حاصلخیزترین خاکهای جهان به حساب میآیند اما سدهای عظیم یا موجب خشکسالی آنها میشوند و یا آنها را به زیر دریاچههای خود دفن میکنند. سدهای عظیم به آن دسته سدهایی گفته میشود که برای رودخانههای معظمی چون آمازون، گنگ و یا یانگپینپو ساخته میشوند. در سالهای اخیر کشورهای پهناور دیگر همچون هند و برزیل نیز با همکاری شرکتهای مهندسی چینی به ساخت چنین سدهایی روی رودخانههای بزرگ خود روی آوردهاند.
شیوع دوباره مالاریا در این مناطق را باید از تبعات کوتاه مدت راکدسازی آب رودخانهها به حساب آورد اما در درازمدت چنین سدهایی اکوسیستم مناطق حارهای را دستخوش آسیبهای جبرانناپذیری خواهند کرد. مثلا دو رودخانه مهم و زیبای چین یعنی سالوین و ایراوادی از کوههای هیمالیا سرچشمه میگیرند و پس از هزاران مایل به جنگلهای حارهای جنوب شرقی آسیا میرسند. سدهای متعددی که روی این دو رودخانه ساخته شدهاند را باید بزرگترین سدهای جهان به حساب آورد. این سدها تنها به میزان اندکی از آب رودخانهها اجازه عبور میدهند و معلوم نیست در دهههای آینده چه سرنوشتی در انتظار زمینهای کشاورزی و حتی دریای چین خواهد بود. این آسیبها موجب شده تب سدسازیهای افراطی در کشورهای توسعه یافته جهان به عرق بنشیند. حتی برخی کشورها برای نجات روستاها و شهرهای کوچک خود دست به تخریب برخی از سدهای خود زدهاند.
● وقتی سدها متهم میشوند
دریاچههای پشت سدهای جهان چیزی در حدود ۵۰۰ هزار مایل مربع از سطح زمین را به زیر آب بردهاند. مناطقی که حتی از ایالت آلاسکای آمریکا نیز بیشتر است. بنابراین وقتی صحبت از برخی بحرانهای جهانی به میان میآید ناخودآگاه انگشت اتهام به سوی سدها نیز برمیگردد. مثلا بسیاری از کارشناسان معتقدند که زلزله سال ۲۰۰۸ در حوالی سد عظیم رودخانه یانگ پینپو در جنوب غربی چین ناشی از فشار دریاچه پهناور پشت آن بوده است. در این زلزله مهیب بیش از ۸۰ هزار چینی جان باختند. از سوی دیگر تغییرات دمایی سواحل دریایی را نیز به سدهای بزرگ نسبت میدهند. این سدها بسیاری از سواحل دریایی را از رسیدن حجم بالایی از آب تازه رودخانهها محروم کردهاند. با این حال عمده خطری که سدها پدید آوردهاند به آزادسازی مقادیر بالای گاز متان برمیگردد.
گاز متان از فساد و تجزیه گیاهان و درختان و موجودات هوازی درون خاکهایی ایجاد میشود که زیر آب سدها مدفون میشوند. متان یکی از مهمترین گازهای گلخانهای و عامل مهمی برای تغییرات آب و هوایی است. این گاز ۲۰ برابر بیشتر از co۲ موجب گرم شدن هوای زمین میشود. امروزه سدها مهمترین عامل انسانی هستند که گاز متان تولید میکنند. با این حساب شاید زمان آن فرا رسیده باشد که تولید برق از آب پشت سدها را دیگر از لیست انرژیهای سبز بیرون بکشیم.
● سدها و مالاریا
وقتی در دهه ۷۰ میلادی عملیات احداث یکی از بزرگترین سدهای آبی جهان در غنا به اتمام رسید، خیلیها گمان میکردند که این کشور فقیر آفریقایی به روی ریل ترقی افتاده است سد آکوسومبا جهت تولید الکتریسته برای کارخانجات آلومینیومسازی این کشور احداث شده بود اما تنها چند سال زمان کافی بود تا خسارتهای انسانی ناشی از این کار پدیدار شود. تنها ۵ سال از احداث سد روی رودخانه ولتا، میزان ابتلا به مالاریا و سایر بیماریهای انگلی در این کشور به شدت افزایش یافت.
متاسفانه کودکان قربانیان اصلی این اتفاق بودند. پیش از احداث سد تنها ۵ درصد کودکان نواحی حاشیهای رودخانه که آبی روان و غیرساکن داشت به مالاریا مبتلا بودند اما پس از احداث سد نزدیک به ۱۰۰ درصد کودکان از نظر تست مالاریا مثبت گزارش شدند. پشه آنوفل که عامل انتقال انگل مالاریاست تنها در آبهای ساکن و انبار شده امکان تخمریزی دارد و آب پشت سدها یک هدیه از طرف انسانها به این عامل بیماریزا به حساب میآید.
نزدیک به ۹۰ درصد قربانیان مالاریا در جهان را کودکان تشکیل میدهند. سالانه در حدود ۲ میلیون نفر بر اثر مالاریا جان خود را از دست میدهند. اغلب قربانیان را نیز ساکنان مناطق حارهای در آسیا، آفریقا و آمریکای جنوبی تشکیل میدهند. یعنی درست در مناطقی که رودخانههای پرآب آنها هر دولتی را به ساخت سدهای عظیم برای تولید انرژی تحریک میکند. مشابه سد آکوسومبای غنا در کشور سنگال نیز احداث شده و متاسفانه عینا عوارض یکسانی را در پی داشته است. به هر ترتیب شاید زمان آن فرارسیده باشد که انسانها برای تولید برق به دنبال راههای تازهای باشند.
