سر‌گردانی بیماران؛ خستگی پزشکان

از کودکی فرا رسیدن عید نوروز و آغاز تعطیلاتی طولانی، رویای شیرین همه ما بوده است. رفتن به مسافرت، دیدن بستگان و عزیزان، دید و بازدید عید، حال و هوای بهاری، همه و همه دست به دست هم می‌دهند تا یاد نوروز، حلاوت بخش کام‌مان باشد. اما این سکه روی دیگری نیز دارد. نمی‌دانم آیا در ایام نوروز گذارتان به بیمارستان‌ها، داروخانه‌ها یا مراکز تشخیصی درمانی دیگر افتاده است؟ آیا صف طولانی بیماران منتظر را به چشم دیده‌اید؟ بیمارانی که به طیف وسیعی از بیماری‌ها مبتلایند، از بیماران مزمنی همچون مبتلایان به بیماری‌های خونی، کلیوی و سرطان‌ها گرفته تا بیماران حاد و اورژانسی که از بد حادثه، در ایام عید دچار مشکل شده‌اند. واقعیت این است که هیچ‌یک از ما دوست نداریم که تعطیلات را در بیمارستان بگذرانیم، چه به عنوان شاغلان نظام بهداشت و درمان و چه به عنوان بیمار، اما به‌رغم گذر سال‌ها و آمدن نوروزها و تکرار مشکلات هنوز برای رویارویی با مشکلاتی که در این ایام، گریبان‌گیر ارایه‌دهندگان و گیرندگان خدمات است آماده نیستیم. این امر به ویژه در شهرهای کوچک که از بیمارستان‌ها و مراکز بهداشتی درمانی محدودتری برخوردارند نمود بیشتری می‌یابد. این بیمارستان‌ها در تعطیلات چند روزه یا نوروز، یا پزشک متخصص ندارند یا به دلیل کثرت تعداد مراجعان و کمی تعداد پزشکان کشیک، قادر به پاسخگویی به نیازهای بیماران نیستند. نتیجه این امر معطلی و سرگردانی بیماران از یک سو و تحمیل فشار کاری زیاد و خستگی پزشکان و کارکنان کشیک از سوی دیگر است. ارایه نشدن برنامه‌ای مشخص برای ارایه خدمات مورد نیاز مردم در ایام نوروز از سوی وزارت بهداشت، به این مشکلات دامن می‌زند. افزایش مسافرت‌های بین و درون شهری و در نتیجه افزایش حوادث ترافیکی سبب می‌شود تا مراجعه به بیمارستان‌ها و مراکز درمانی باز هم افزایش یابد. تعطیلی بخش خصوصی نیز به افزایش بار تحمیل شده به بخش دولتی نظام سلامت کمک می‌کند و مجموع این عوامل، دسترسی نداشتن به خدمات مورد نیاز در بیمارستان‌ها و مراکز تابعه را تشدید می‌کند. این مشکلات تنها به کشور ما اختصاص ندارد. مطالعات نشان داده که در سراسر جهان بسیاری از مشکلات بهداشتی درمانی در جریان تعطیلات نادیده انگاشته می‌شوند. درجه اهمیت این موضوع به اندازه‌ای است که متخصصان عاملی با عنوان «اثر تعطیلات» را یکی از علل تاخیر یا قطع روند درمانی در جریان تعطیلات سال نو میلادی و آغاز تعطیلات کریسمس عنوان کرده‌اند. «اثر تعطیلات» و مشکلات متعاقب آن دست‌مایه مطالعاتی بوده که در نشریه انجمن قلب آمریکا به چاپ رسیده است. در این پژوهش‌ها نشان داده شده که در تعطیلات کریسمس و هم‌زمان با آغاز سال نو میلادی، موارد مرگ افزایش می‌یابد که این میزان در مقایسه با مقادیر قابل انتظار فصلی، بسیار فراتر از حد معمول بوده است. به موجب تحقیقات انجام شده توسط دکتر دیوید فیلیپس در دانشگاه کالیفرنیای سن دیه گو، ۵۳ میلیون مورد مرگ ثبت و تایید شده طی بیش از ۳۰ سال (۱۹۷۳ تا ۲۰۰۱) مورد بررسی قرار گرفته‌اند و با تحلیل روند زمانی رخداد آنها چنین نتیجه گرفته شده که تعداد موارد مرگ ناشی از بیماری‌های قلبی و غیر قلبی در جریان تعطیلات کریسمس افزایش می‌یابد. این مطالعه نشان داد که موارد مرگ ناشی از مشکلات قلبی عروقی در روز کریسمس بیش از هر روز دیگر از سال بوده است. در مطالعات تکمیلی، عواملی همچون زیاده‌روی در مصرف مشروبات الکلی، افزایش استرس‌های هیجانی، تغییر رژیم غذایی، تغییر در میزان فعالیت بدنی، تاخیر در دریافت خدمات و مراقبت‌های پزشکی به دلیل کاهش تعداد کارکنان در بخش‌های مختلف بیمارستان و دسترسی نداشتن به پزشک و دارو به عنوان عوامل زمینه‌ساز یا تشدیدکننده شناسایی شده است. اختتام زمان پوشش بیمه در جریان آغاز سال نوی مسیحی و پرداخت هزینه‌های درمانی از جیب بیمار، از دیگر عواملی است که می‌تواند به افزایش شمار مرگ و میر در تعطیلات منجر شود، چون به این ترتیب ممکن است بیماران به‌رغم نیاز به درمان و مداخلات پزشکی به بیمارستان‌ها و مراکز درمانی مراجعه نکنند. به نظر می‌رسد به‌رغم وجود بسترهای متفاوت در جامعه و نظام سلامت، در کشور ما نیز مشکلات مشابهی در تعطیلات وجود دارد که نیاز به برطرف کردن آنها بیش از پیش احساس می‌شود. بیان این مشکلات عموما در حد گلایه‌های مردم و گاه مسوولان یا تجربیات شخصی از وضعیت موجود بیمارستان‌ها و مراکز درمانی در تعطیلات است. شاید وقت آن رسیده باشد تا سازمان‌های مسوول با بررسی تعداد موارد مرگ و علل آن در طول تعطیلات و مقایسه آن با دیگر زمان‌ها صحت و سقم افزایش در تعداد مراجعان یا تعداد موارد مرگ در تعطیلات را بررسی نمایند. تبیین راهکارهای قانونی برای حل این معضل، تهیه و تدوین برنامه و دستورالعمل‌های اجرایی برای ایام تعطیلات و ابلاغ آن به واحدهای تابعه، در نظر گرفتن رضایت بیماران و مراجعه‌کنندگان به عنوان یکی از شاخص‌های مهم در ارزشیابی بیمارستان‌ها به جای توجه صرف به منابع فیزیکی، تجهیزاتی و منابع انسانی برای رتبه‌بندی بیمارستان‌ها از دیگر اقداماتی است که می‌توان برای رفع یا کاهش مشکلات موجود در زمان تعطیلات پیشنهاد کرد.