میتوان سال ۸۰ را آغازگر یک موج تازه در عرصه سریالسازی دانست. چون دقیقا از ابتدای دهه ۸۰ بود که با روی کار آمدن چند شبکهای که قادر به پخش سریال بودند و گسترش سازمان صداوسیما، ترکیب «سریال مناسبتی» هم به یک ترکیب روتین برای ساخت برنامههای تلویزیونی بدل شد. ترکیبی که باعث میشد برگ برنده شبکهها برای جذب مخاطب باشد. از همان زمان بود که تقسیمبندی موضوعی برای شبکهها شکل گرفت و ساخت سریالهای مناسبتی به رقابتی برای مدیران شبکهها تبدیل شد. گرچه تا قبل از این دهه هم سریالسازی مناسبتی وجود داشت ولی آنقدر منسجم نبود که بخواهیم نام «ژانر» بر آن بگذاریم! تا قبل از آن با داشتن فقط دو شبکه، دست مدیران برای گنجاندن همه جور برنامهای وجود نداشت. حتی با اینکه از اواسط سال ۷۴ شبکههای سه و پنج هم شروع به کار کردند. اما همه چیز از آغاز دهه هشتاد شروع شد. ساخت سریالهای مناسبتی برای ماه رمضان و ماه محرم از همین سال شروع شد و دیگر جزو کارهای روتین صداوسیما و یکی از عرصههای رقابتی آنها محسوب شد. در این گزارش به موج سریالسازی برای ماه محرم میپردازیم. موجی که با سریال «شب دهم» شروع شده و هنوز هم ادامه دارد.
● شروع یک جریان
دقیقا همان سالی بود که عید سال ۸۰ و محرم ۱۴۲۳ با هم مقارن شده بودند. پس سریالی باید ساخته میشد که هم حال و هوای محرمی داشت و هم حال و هوای عید را. کار مشکل شده بود و برنامه سازان و فیلمسازان باید کاری میکردند که مردم را راضی کنند. اگر سریال ساخته شده موفق میشد، موج سریالسازی محرم شروع میشد وگر نه، این موج در نطفه خفه میشد! اولین کسی که دست به کار شد، «حسن فتحی» به همراه تهیه کننده همیشگی آثارش، «حسن بشکوفه» بود. داستان سریال، درامی عاشقانه درباره عشق جوانی لوطی مسلک بهنام حیدر به دختری اشراف زاده از خاندان قاجار بود. دختر؛ شرط ازدواج را اجرای ۱۰شب تعزیه در زمان ممنوعیتی که از سوی رضاخان برای اجرا مراسم مذهبی معمول داشتند قرار میدهد. حیدر هم به اتفاق دوستانش این ۱۰شب را برگزار میکند. او در جریان این ۱۰ شب از عشقی زمینی به عشقی بالاتر میرسد و در آخر هم کشته میشود.
بسیاری، این سریال را بهترین سریال مناسبتی این ۱۰سال گذشته دانستهاند. سریالی که حسن فتحی یک بار دربارهاش گفته: «همه از این سریال بهعنوان یک سریال مناسب و خوب یاد میکنند. اما جالب این است که بدانید تصویب یا عدم تصویب فیلمنامه شب دهم فقط به یک مو بند بود. یادم نمیرود که در سال ۸۰ که فیلمنامه را ارائه دادم برخی از دوستان در شورای نظارت موضعگیری وحشتناکی داشتند و معتقد بودند مضمون این سریال بد و مفسده است. حتی خبر داشتم که آن جلسه به تشنج کشیده شده بود و عدهای مخالف و عدهای موافق بودند و کار به جایی کشید که آن زمان مدیر وقت شبکه دو نفر را به عنوان حَکَم قرار داد تا حکم نهایی را درباره ساخت یا عدم ساخت این سریال ارائه دهند.»
بازیهای خوب بازیگران، فیلمنامه منسجم، داستان قوی، صدای خوب «علیرضا قربانی» را هم در تیتراژ پایانی به آن اضافه کنید تا راز ماندگاریاش را بفهمید. موفقیتی که این سریال در جذب مخاطب به دست آورد باعث شد روند سریالسازی محرم ادامه پیدا کند و هر سال هر شبکه برای خودش سریالی آماده پخش برای دهه اول محرم داشته باشد.
در همان سال «باران عشق» به کارگردانی «احمد امینی و فریدون حسنپور» هم پخش شد. داستانی که با وجود بازی «خسرو شکیبایی» در آن، نتواست ماندگار شود.
● سال ۸۱
یک سال بعد از «حیدر خوش مرام» در شب دهم، محرم سال ۱۳۸۱ مجموعه تلویزیونی «سفر سبز» به کارگردانی «محمدحسین لطیفی» و نویسندگی «حسین پاکدل» روی آنتن شبکه۳ رفت. برگ برنده سریال، بازیگران آن و داستان بدیعش بود. بازیگرانی چون: «پارسا پیروزفر، علی نصیریان، محمدرضا شریفی نیا، مجید مظفری، حمیده خیرآبادی، امین تارخ، لادن مستوفی و...» بودند. سریال، داستان «دانیل وسپرگ»(پیروزفر) جوانی خوشپوش با ظاهری آراسته است که در ایران متولد شده، ولی از همان کودکی به آلمان منتقل و تحت سرپرستی خانوادهای آلمانی قرار میگیرد. او بعد از دیدن خوابی مشکوک تصمیم میگیرد به ایران بیاید و خانواده واقعیاش را پیدا کند. در طول مسیر پیدا کردن مادرش با ماجراهای فرعی زیادی روبهرو میشود تا اینکه نهایتا گذشته دانیل کشف میشود و معلوم میشود او فرزند زن و شوهری دانشجو و مبارز در زمان انقلاب بوده که توسط کسی به ساواک معرفی میشود و فرزندشان(که همان دانیل است) هم به آلمانیها فروخته میشود. این سریال هم مخاطبان زیادی داشت ولی درجه کیفیاش از شب دهم بسیار پایینتر بود. طبق نظرسنجیهایی که همان سال برای این سریال انجام شد، ۶۵ درصد بینندگان این سریال، خانمها بودند!
● سال ۸۲
بعد از آن سال، «معصومیت از دست رفته» به کارگردانی «داوود میرباقری» روی آنتن شبکه سه رفت. داستان سریال داستانی انتزاعی مربوط به عاشورای سال ۶۱ هجری قمری است. زمانی که «شوذب»(امین تارخ) خزانهدار درگیر عشق قدیمی به «حمیرای یهودی»(سارا خوئینیها) میشود در حالی که زنش «ماریای نصرانی»(فریبا کوثری) است. کشمکشی بین عقل و عشق و اعتقادات، محور داستانی میشود که ۲۰ سال بعد به جنون شوذب میانجامد. این سریال هم با روایت میرباقری که تبحر خاصی در روایت داستانهای تاریخی دارد به مذاق مخاطب خوش آمد و ماندگار شد. در همان سال سریالی هم به کارگردانی «جواد هاشمی» بهنام «افسون» پخش شد که نتوانست نظر مخاطب را جذب کند. در سال ۸۳ هم «غریبانه» بهکارگردانی «قاسم جعفری» از شکبه تهران۵ پخش شد. سریالی که بیش از اینکه ماندگار شود، آهنگ تیتراژ پایانیاش با صدای «احسان خواجهامیری» ماندگار شد! یک سال بعد از آن «روزهای اعتراض» به کارگردانی «حسین سهیلیزاده» و تهیه کنندگی «مهران رسام» محرم سال ۱۳۸۴ از شبکه ۲ سیما پخش شد. در این سریال هم بازیگرانی چون «پژمان بازغی، مینا لاکانی، سارا خوئینیها، کیهان ملکی، فرشید زارعی فر، عبدالرضا اکبری و مهری ودادیان» بازی میکردند. «روزهای اعتراض» از جایی شروع میشود که یکی از اهالی شهر سالهای قبل از انقلاب به قتل میرسد. این مسئله با برخوردهای متفاوتی از سوی اهالی روبهرو میشود. در جریان این قتل شخصی به اتهام قتل دستگیر و برای محاکمه آماده میشود اما اهالی شهر دست به اعتراض گستردهای میزنند و قصد دارند از این کار جلوگیری کنند.
● سال ۸۶
سال ۸۵ سالی بود که به غیر از «جابربن حیان» که از شبکه ۳ بهکارگردانی «جواد افشار» پخش شد، سریال دیگری ساخته نشد. این سریال هم درباره زندگی جابربن حیان یکی از شاگردان امام صادق(ع) بود. در این سریال، «حسن جوهرچی» و «علیرام نورایی» ایفای نقش میکردند. اما یک سال بعد، یعنی در سال ۸۶، «پریدخت» روی آنتن شبکه دو رفت که توانست خوش بدرخشد. این سریال بهکارگردانی «سامان مقدم» و بازی «لیلا حاتمی» و «علی مصفا» درباره دختری به همین نام است که زندگیاش در سه مقطع زمانی سالهای ۱۳۱۴ و وقایع مسجد گوهرشاد در سال ۱۳۲۰، واگذاری قدرت از پهلوی اول به محمدرضا و سال ۱۳۳۴ بعد از کودتای ۲۸مرداد میگذرد. این سریال با صدای سالار عقیلی روی تیتراژ پایانیاش توانست ماندگار شود.
● سال ۸۷
در این سال چند سریال از چند شبکه مختلف پخش شد. «شاید برای شما هم اتفاق بیفتد»، اپیزودهایی بهکارگردانی «راما قویدل، احمد معظمی و محمودمعظمی» از شبکه تهران، «آخرین دعوت» بهکارگردانی «حسین سهیلیزاده» از شبکه ۲ و «طفلان مسلم» به کارگردانی «مجتبی یاسینی» از شبکه ۳. «آخرین دعوت» درباره زندگی استاد دانشگاهی بهنام یوسف زمانیفر بود که نماینده سابق مجلس بوده و برای یافتن اسنادی عازم زادگاهش در غرب کشور میشود اما طی حادثه ای سر از کوفه در سال ۶۱ هجری در میآورد. برگ برنده این سریال هم حامد بهداد بود. هرچند که کارگردان نتوانسته بود این سریال را با وجود برگ برندههایش خوب از آب در بیاورد.
● سال ۹۰
از سال ۸۷ تا سال ۹۰، سریالهای درخور توجهی که بتواند برای سالهای بعد ماندگار شود ساخته نشد. در سال ۸۸، «فرید سجادی، حسینی» با سریال «بانو» و بازی «داریوش ارجمند، سیاوش طهمورث، فریبا کوثری، ساره بیات و...» به شبکه ۳ آمد. داستان سریال درباره کشف حجاب در دوره رضا خان است. یک سال بعد از آن یعنی در سال ۸۹، «خونبها» بهکارگردانی «جواد مزدآبادی» از شکبه یک پخش شد. داستان سریال با مرگ یک نفر شروع میشود که برادرش بهدنبال قاتل او میگردد. بازیگرانی چون «پولاد کیمیایی، سیاوش طهمورث، پوراندخت مهیمن، کاظم افرندنیا، لیلا اوتادی و...» است. سال بعدش، یعنی در سال ۹۰ کارگردانی وارد سریالسازی شد که در همان سال سعادت آبادش توانسته بود در گیشه فروش خوبی به دست آورد. «مازیار میری» در اولین تجربه سریالسازیاش «فرات» را ساخت. سریالی که داستان دو دوست قدیمی را به تصویر میکشد که بر اثر حادثهای، رفاقت دیرینه آنها جای خود را به دشمنی میدهد؛ بهگونهای که آن دو را رو در روی یکدیگر قرار میدهد. این سریال از شبکه۲ پخش شد. در همان سال، «تا رهایی» هم از شبکه یک پخش شد به کارگردانی «حسین تبریزی» که داستانش درباره یک چمدان حاوی قرصهای روانگردان بود که در فرودگاه با یک چمدان دیگر سهوا عوض میشود. واردکنندگان این قرصها یکی از افراد خود را نزد صاحب چمدان میفرستند تا چمدان حاوی مواد را از او پس بگیرد. فرات تنها سریال خوب محرمی از سال ۸۷ به این طرف است.
