الازهر به عنوان یکی از پایگاههای علمی و فرهنگی جهان اسلام از هزار سال پیش تاکنون در بسیاری از امور و قضایای مرتبط با جهان اسلام و نشر فرهنگ اسلامی در گذشته نقش مهمی ایفا نموده است اما در سالیان اخیر این پایگاه مهم فرهنگی جهان اسلام که روزی استقلال و اعتدال آن زبانزد جهان اسلام بود تأثیر گذشته خود را از دست داده است. همچنین برخی اقدامات رئیس کنونی الازهر شیخ محمد طنطاوی در مسائل سیاسی و فرهنگی و صادر نمودن برخی فتاوی دینی و دیدار سال گذشته وی با رئیس رژیم صهیونیستی شیمون پرز به سرعت افول این مرکز مهم جهان اسلام افزوده است. این درحالی است که پیش از این الازهر شخصیتهای علمی متعددی همچون ابنخلدون و السیوطی و طه حسین و... را به جامعه آن دوران تقدیم نمود.
● الازهر، آغاز و عظمت
مسجد و دانشگاه معروف الازهر مصر، روز ۲۴ جمادیالاولی ۳۵۹ هـ . ق (آوریل ۹۷۰م) بعد از تصرف مصر توسط اولین خلیفه فاطمی معزالدین باشه پایهگذاری گردید و این همزمان با سالهای آغازین تأسیس شهر قاهره و قلعه خلیفه فاطمی بود تا با این کار قاهره مرکز خلافت فاطمی باشد. نام الازهر نیز ریشه از نام حضرت فاطمه زهرا(س) یگانه بانوی دو عالم دارد. الازهر صرفاً عبادتگاهی مهم برای قاهره نبود بلکه مسجد جامع شهر نیز بود.به علاوه اسناد مهم دولتی نیز در آن نگهداری میشد و در شبستان و صحن آن کلاسهای درس برگزار میشد.
● نخستینهای تعلیم و آموزش در الازهر
خلافت فاطمیون یکی از شاخههای مذهب شیعه اسماعیلی بود و انقلابیون اسماعیلی در سالهای اول فعالیت از چنان قدرتی برخوردار نبودند که بتوانند زمام امور را در کنترل خود داشته باشند، از اینرو یک نظام عقیدتی نیرومند با سلسله مراتبی از رعایا و مبلغان به وجود آوردند تا پیروان تازه را به خود جلب کنند.
الازهر و سقوط دولت فاطمی
اما در سال ۵۶۹ هـ .ق (۱۱۷۱ م) با سقوط دولت فاطمی و روی کار آمدن دولت ایوبی به خلافت صلاحالدین ایوبی عملاً فعالیت علمی الازهر متوقف شد . ایوبیها سعی فراوانی داشتند تا تفکر مذهب اسماعیلی را حذف و اصول فقه سنی شافعی را به جای آن رسمیت بخشند.براساس اصول فقه شافعی برگزاری نماز جمعه در چند مسجد مختلف یک شهر مجاز نبود به همین دلیل در دوران حکومت ایوبی در الازهر نماز جمعه برگزار نگردید.
● الازهر و بازگشت به قدرت
در دوران ممالیک به علم و بازسازی مراکز علمی گذشته اهمیت بسیاری داده شد. در این دوره بود که اهل تصوف مورد توجه قرار گرفتند و در الازهر نفوذ پیدا کردند. در این دوران علوم شرعی و لغوی و حدیث و آداب و توحید و منطق و علم کلام و علوم ریاضی و نجوم و جبر و هندسه تدریس میشد.
● خلافت عثمانی در مصر
با ورود عثمانیها به قاهره، الازهر از غارت درامان نماند ولی کمی بعد به جایگاه مهمی دست یافت و آن بدین جهت بود که استادان الازهر اعضای برجسته فقهایی بودند که حکومت عثمانی در مصر برای قضاوت طبق احکام مذاهب چهارگانه اهل سنت برگزیده بود.
● افق روشن
اشغال مصر توسط قوای ناپلئون بناپارت فرانسوی در سال ۱۲۱۳ هـ . ق (۱۷۹۸ م) آغاز فصل نوینی برای مصر و الازهر بود دورانی که آموزش قرون وسطایی به آموزش پیشرفته تبدیل گردید و به واسطه آشنایی با علوم اروپایی، آموزش رشتههای غیردینی نیز پایهگذاری گردید. در این دوره ناپلئون برای راضی نگه داشتن علمای الازهر با جلب رضایت آنان انستیتو مصر را ایجاد نمود تا متخصصین فرانسوی نظریات فنی خویش را ارائه دهند، ناپلئون بناپارت در مراسم روز میلاد حضرت ختمی مرتبت محمد مصطفی (ص) شرکت نمود و درباره امور سیاسی با دانشمندان به گفتوگو نشست. در سال ۱۲۹۹ مصر توسط قوای استعمارگر بریتانیا اشغال گردید. شیخ محمد عبده یار دیرین سید جمالالدین اسدآبادی که جهت آشنایی با فرهنگ دیگر ملتها از طرفداران بیداری مسلمانان در سراسر دنیای اسلام بود ظهور کرد. افکار او در جهان اسلام نفوذ بسیاری داشت که سبب شد وی پس از حوادثی مقام مفتی اعظم مصر را به دست آورد که طرحهای علمی او برای توسعه الازهر بسیار مهم قلمداد میگردد. وی در آن زمان خواهان تنظیم برنامه درس ثابت شد که جایگزین روش پراکنده گذشته گردد و برگزاری امتحانات و آزمونها را نیز مهم قلمداد کرد.
در تاریخ ۱۵ نوامبر ۱۹۳۰ میلادی اساس و سازمان الازهر به کلی دگرگون گردید و به یک دانشگاه امروزی تبدیل شد. در سالهای بعد دانشگاه الازهر آموزشهای نوین علمی را از جمله تخصصهای مختلف پزشکی و مهندسی و ریاضیات و شیمی و اقتصاد و غیره را در ضمن آموزشهای دانشگاهی خود گنجاند.
● ساختار سازمانی الازهر
طبق تصویب دولت در سال ۱۹۶۱ الازهر به عنوان مجموعهای علمی و اسلامی مسئول حفاظت و ترویج میراث اسلامی است و ساختار آن به شرح ذیل است: شورای عالی الازهر متشکل از امام الازهر یا شیخ بزرگ به عنوان رئیس شورا، قائم مقام الازهر یا معروف به وکیل الازهر، رئیس دانشگاه، دبیرکل مجمع پژوهشهای اسلامی، مشاور حقوقی، دبیرکل شورای عالی.
سازمانهای تحت پوشش الازهر عبارتند از:
▪ کتابخانه: در سال ۱۸۹۶ م و در زمان شیخعبده تأسیس و دارای نیم میلیون نسخه کتاب و بیش از ۴۰۰۰۰ کتاب خطی نادر است که دومین کتابخانه بزرگ مصر است.
▪ کمیته فتوی: در سال ۱۹۳۵ میلادی به دستور شیخ مصطفی المامقی تأسیس گردید که متشکل از ۱۲ متخصص در زمینه مذاهب چهارگانه فقه اهل سنت است.
▪ مجله الازهر: نشریهای است که فعالیتهای الازهر از جمله فعالیتهای تبلیغی و ترویجی و دینی آن را معرفی مینماید.
▪ پژوهشکده علوم و تحقیقات اسلامی و مدیریت عالی تحقیقات: مسئولیت این پژوهشکده انجام تمامی امور تحقیقاتی مربوط به مباحث اسلامی و نظارت بر چاپ و نشر و تدارک کنفرانس عالی سالانه است.
▪ اداره مرکزی مؤسسات الازهر: مسئولیت نظارت بر امور آموزش و مناطق و خدمات و اداره کل امور قرآن و خدمات به دانشجویان داخلی و خارجی را برعهده دارد.
اما دانشگاه نوین الازهر که مشتمل به ۱۴ دانشکده است نیز در سال ۱۹۶۱ میلادی تأسیس گردید که دانشکدههای آن عبارتند از: دانشکدههای فقه و قانون اسلامی، الهیات اسلامی، زبان عربی، مقالات عربی و اموی، دعوت اسلامی، اقتصاد، آموزش و پرورش، زبان و ترجمه، علوم، روانشناسی، دندانپزشکی، مهندسی، کشاورزی، پزشکی. این دانشگاه ارتباطات گستردهای را با مراکز علمی و دینی جهان اسلام از تمامی مذاهب داراست.
● الازهر و تقریب مذاهب
در نیمه نخست قرن بیستم با تلاشهای آیتالله العظمی بروجردی و به ابتکار مرحوم علامه آقای شیخ محمد تقی قمی و همیاری علمای الازهر در رأس آنان شیخ محمد شلتوت، شیخ آن زمان الازهر در سال ۱۳۲۷ هجری شمسی مرکزی به نام دارالتقریب بین المذاهب الاسلامیه تأسیس گردید که همان موقع مجلهای را به نام رسالة الاسلام منتشر مینمود که به طور مطلق بهترین مجله عصور اسلامی است چرا که بزرگترین علمای همه مذاهب اسلامی در آن قلم میزدند، این مرکز با پشتکار علامه شیخ محمد تقی قمی و همیاری علمای الازهر خدمات فراوانی را در راستای تقریب مذاهب اسلام تقدیم نمود و سالها کار خود را ادامه داد تا اینکه به دلایل سیاسی از میان رفت که در سالهای اخیر برخی فعالیتهای خود را از سر گرفته است.
● نقش سیاسی الازهر
نقش سیاسی الازهر تا قبل از آغاز دهه هشتاد میلادی انکارناپذیر است.
به زعم مورخان، الازهر و علمای آن نقش مهمی را در مبارزه و مطالبه حقوق مردم مصر از حاکمان سلسله آسیایی ممالیک برجی در مصر داشتند. الازهر در زمان استعمار فرانسه و هجوم ناپلئون به مصر در خط مقدم مبارزه بود. بناپارت برای انتقام، الازهر را به توپ بست. همچنین نقش انکارناپذیر دانشجویان الازهر در مبارزه با استعمار فرانسه در تاریخ با قتل کلیبر معاون ناپلئون توسط سلیمانالجلی دانشجوی الازهر ماندگار گردید.
این نقش سیاسی در دوران مقاومت مردم مصر بر ضد استعمارگران انگلیسی و انقلاب ۱۹۱۹ و انقلاب جمال عبدالناصر در سال ۱۹۵۲ نیز نمایان بود. همچنین که عبدالناصر سخنرانی مشهور خود بر ضد انگلستان و امریکا و فرانسه را در جنگ ۱۹۵۶ از منبر الازهر انجام داد.
شیوخ الازهر در تاریخ سیاسی مصر نقش مهمی را ایفا مینمودند و فتواهای سیاسی آنان بسیاری از مجاری امور در مصر را تغییر دادند یکی از مهمترین فتاوی الازهر حکم جهادی بود که علمای الازهر مصر در سال ۱۹۴۷ در مورد قضیه فلسطین و اشغالگران صهیونیستی دادند. همچنین اینکه بسیاری از گروههای جهادی و اسلامگرا از بطن الازهر به جامعه وارد گشتند.اما بعد از سرکار آمدن عبدالناصر وی تلاشهایی را برای کم کردن نقش الازهر آغاز نمود و به موجب قانون انتخاب رئیس (شیخ) و قائم مقام الازهر را برعهده رئیس جمهور گذارد. وی همچنین با تعیین وزیر شئون الازهر شیخ آن را ضعیف نمود و تمام اموال اوقاف الازهر را به نفع دولت مصادره کرد و شیخ الازهر را تبدیل به یک کارمند دولتی نمود. از این زمان بود که نقش سیاسی الازهر به طور کامل به سمت افول رفت. متأسفانه در سالهای بعد شاهد بودیم شیوخالازهر با تأیید اعمال اشتباه دولت مصر از جمله معاهده صلح با رژیم صهیونیستی بیش از پیش نقش این نماد علمی با آن سابقه مبارزه را به سراشیبی سقوط سوق دادند. امروز الازهر دیگر آن نقش مهم را در قضایای مربوط به جهان اسلام ندارد.
