وقتی آی فیلم تاسیس شد، کمتر کسی میدانست که این شبکه برای ایرانیها هم برنامه پخش میکند. اما بعد از مدتی که این شبکه، شروع کرد به پخش سریالهای نوستالژیک ایرانی، آنهم به دو زبان عربی و فارسی، دیگر بین داخلیها هم طرفدار پیدا کرد. آنقدر که ملت زمان پخش سریالهای آی فیلم را دنبال میکردند و حتی زمان پخششان را به هم اطلاع میدانند. سریالهای مختلفی از گذشته در این شبکه پخش شد؛ از سریال «ابوعلی سینا» گرفته تا «خانه سبز» و «پریدخت» و فیلمهای دیگر. این روند در شبکه ادامه دارد و ما هر روز منتظر بازپخش سریال جدیدی از گذشته هستیم تا کلی خاطراتمان زنده شود. این روزها، سربداران در حال پخش است. سریالی که در سال ۱۳۶۳ به کارگردانی «محمدعلی نجفی» ساخته شد و جزو برترین سریالهای تاریخی ایران به حساب میآید. سریالی که اگر خوب دقت کنیم تا به حال، کاری به سنگینی و کیفیت آن ساخته نشده. به بهانه پخش مجدد این سریال سراغ سریالسازی تاریخی در ایران رفتیم و هر دهه را به صورت جداگانه تحلیل کردیم.
● پرشی به نام سریالسازی
امکانات مالی تلویزیون خوب بود و همین ماجرا باعث شد بسیاری از فیلمسازان جذب تلویزیون شوند. تا قبل از انقلاب نزدیک به هزار فیلم کوتاه و بلند ساخته و تولید شد. از اولین سریالهایی که در تلویزیون ملی پخش شد «امیرارسلان نامدار» بود. این سریال به کارگردانی «اسماعیل کوشان» در سال ۱۳۴۵ ساخته شد. اما از مهمترین سریالهای آن دوران «سلطان صاحبقران» به کارگردانی «علی حاتمی» که در سال ۱۳۵۴ ساخته شد، «دلیران تنگستان» به کارگردانی «همایون شهنواز» و «دایی جان ناپلئون» به کارگردانی «ناصر تقوایی» در سال ۱۳۵۵ است. ساخت این سریالها، ایرانیها را روی دور سریالسازی انداخت. اما آن اوایل، سوژههای جذاب برای سریال شدن، تاریخ ایران بود. سوژههایی که در رسته سوژههای تاریخی قرار میگرفتند و ساختنشان سخت بود.
● اواخر دهه ۵۰ و دهه ۶۰
«سربداران» اولین سریال تاریخی ای بود که بعد از انقلاب و در سال ۶۳ روی آنتن شبکه یک رفت. بعد از آن، سریال «امیر کبیر» به کارگردانی «سعید نیکپور» بود که سال ۶۴ پخش شد. سریال «بوعلی سینا» به کارگردانی «کیهان رهگذار» هم در همان سال پخش شد. «هزاردستان» علی حاتمی هم در سال ۶۶ روی آنتن شبکه یک رفت گرچه ساخت این سریال از اوایل دهه ۵۰ شروع شده بود. به واسطه ساخت این سریال، شهرک سینمایی غزالی بنا شد که یکی از مهمترین شهرکهای سینمایی تاریخی در ایران است که فیلمهای مختلفی هم در آن ساخته میشود. داستان سریال در دوران قبل از رضا شاه تا پایان حکومت محمدرضا پهلوی میگذرد. در آن زمان تلویزیون فقط دو شبکه داشت که آنها هم در ساعتهای مشخصی برنامه پخش میکردند. به اقرار بسیاری از تاریخی سازان، این دوره بهترین دوره تاریخیسازی در ایران است.
● ویژگی
در این دوران ایران در شرایط جنگی به سر میبرد و همه امکانات محدود بود. حتی ساعت پخش برنامهها از تلویزیون همزمان محدودیت داشت(البته نسبت به قبل انقلاب، ساعت بیشتری پخش داشت). چون این دوران، دوران بعد از پیروزی انقلاب است عرق ملی و میهنپرستی بیشتر است و بیشتر سریالهای تاریخی بر مبنای تاریخ ایران است. نگاهی به این چند سریال معروف نشان میدهد که همه آنها درباره شجاعت و اقتدار ایرانیها در بیرون کردن دشمن و به دست گرفتن استقلال است. اما نکته مهم درباره ساخت سریالها برمیگردد به کیفیت ساختشان. به نظر میرسد در آن دوران به دلیل محدود بودن امکانات باید سرمایه را در بهترین جای ممکن و به بهترین شیوه خرج میکردند! برای ساخت سریال هم از بهترین فیلمنامه، بهترین کارگردان، بهترین فیلمبردار و خلاصه بهترین امکانات استفاده شده تا کار از نظر کیفی در سطح قابل قبولی باشد. حتی زمانی که برای ساخت سریال در نظر گرفته میشد، زمان بیشتری بود. در این سریالها به خاطر فضای جامعه، فضای کلی پروژه بیشتر شعارگونه بوده. فضایی که با فضای ایدئولوژیک اوایل انقلاب و بعد از آن همخوانی دارد. مردم بیشتر منتظر شنیدن این شعارها هستند و از آن استقبال میکنند.
● دهه ۷۰
از معروفترین سریالهای تاریخی این دوره، امام علی داوود میرباقری است که در سال ۷۴ پخش شد. سریالی که درباره صدر اسلام و دوره امامت حضرت امیر(ع) بود. تا قبل از این سریال هم چند فیلم سینمایی تاریخی-اسلامی از جمله شیخ مفید(فریبرز صالح و سیروس مقدم) و روز واقعه(شهرام اسدی) ساخته شده بود. نسخه سریالی شیخ مفید هم در سال ۷۴ پخش شده بود. بعد از آن تلویزیون روی دور ساختن سریالهای مذهبی افتاد. یک سال بعد از امام علی و استقبالی که از آن شد، مهدی فخیمزاده سریال «تنهاترین سردار» را ساخت که درباره زندگی اما حسن(ع) بود. اما نتوانست از نظر جایگاهی، جایگاه امام علی (ع) را پیش مخاطب کسب کند. یک سال بعد از آن دوباره فخیمزاده سراغ سریال مذهبی رفت و زندگی اما رضا (ع) را جلوی دوربین برد. «ولایت عشق» در سال ۷۶ روی آنتن رفت. این سریال بسیار بهتر از تنهاترین سردار بود و توانست مخاطب بیشتری جذب کند. یکی از سریالهای بسیار مهم این دوران «مردان آنجلس» ساخته فرجالله سلحشور بود که با وجود برخی کاستیها اما با استقبال خوب مخاطبان مواجه شد. در سال ۷۹ هم فیلم سینمایی «مریم مقدس» به کارگردانی شهریار بحرانی از سینماها پخش شد که به خاطر استقبال گسترده، نسخه تلویزیونی آنهم ساخته و همان سال از تلویزیون پخش شد. در پایان این دهه حتی سریال موفق «کیف انگلیسی» توسط سید ضیاالدین دری ساخته و پخش شد.
● ویژگی
زمان پخش برنامه های تلویزیونی، ۲۴ ساعته شده بود. تعداد شبکهها افزایش پیدا کرده بود و شبکه ۳ تاسیس شد. دیگر سریالها کمتردر مورد میهنپرستی و تاریخ ایران بود. رویکرد تلویزیون، بر ساخت سریالهای مذهبی قرار گرفته بود. گرچه از کیفیت کارها کاسته شده بود و فیلمنامهها و امکانات آن قوام سابق را نداشت ولی باز هم سریالها میتوانستند خودشان را به عنوان سریال فاخر معرفی کنند. در این دوران جذب مخاطب اهمیت پیدا میکند و رنگ و لعاب سریالها بیشتر میشود.«امام علی» در ۱۴ قسمت ساخته شد ولی سریالهای بعدی در تعداد قسمتهای بیشتری ساخته شدند. امکانات و بودجه بیشتر شده بود. سیما فیلم تاسیس و متولی ساخت سریالهای فاخر شده بود. تا قبل از آن، ساخت سریالها به عهده خود شبکهها بود. سیما فیلم سریالها را درجه بندی کرد و بودجههای مختلف به پروژههای مختلف میداد.
● دهه ۸۰
شروع دهه هشتاد با سریال مذهبی «معصومیت از دست رفته» کاری از داوود میرباقری بود. داستان سریال مربوط به دوران امام حسین(ع) بود. بعد از آن در سال ۸۵، سریال یوسف پیامبر(سلحشور) ساخته و پخش شد که نتوانست رضایت مخاطب را جلب کند. این سریال ضعفهایی در مجموع داشت که یوسف پیامبر را خیلی دلچسب نکرد. سریال «مدار صفر درجه» به کارگردانی حسن فتحی هم سال ۸۶ پخش شد. سریالی که نمایی از ایران در زمان رضا شاه را به خوبی نشان میداد. بعد از آن هم در سال ۹۰ سریال «مختار نامه» به کارگردانی میرباقری روی آنتن رفت که یکی از نقاط ضعفش، تحریفاتی در تاریخ آن بود. در این دهه سریالهای مختلف دیگری اعم از ایرانی و مذهبی پخش شد. در چشم باد، یک مشت پر عقاب، پریدخت و خیلی سریال دیگر که نتوانستند به خوبی ماندگار شوند. الان هم که کلاه پهلوی در حال پخش است. سریالی که باز هم به کارگردانی دری درباره تاریخ است.
● ویژگی
در این دوران دیگر هم سریال مذهبی ساخته میشد و هم تاریخ ایرانی. در این دوران فیلمبرداریها ویدئویی شد. تا قبل از این دهه فیلمبرداریها همچنان ۳۵ میلیمتری بود. تعداد قسمتهای سریالها بیشتر شده بود تا به صورت فصلی پخش شوند. فیلمبرداری سریالها در خارج از کشور و حتی آوردن بازیگر خارجی در سریالها هم یکی از نکاتی است که به ساخت سریالها اضافه شد.
