سودای رهایی تئاتر از شر طبیعت

آنچه می خوانید ترجمه بخش کوچکی از کتاب «تئاتر قرن بیستم» است. هر یک از بخش های این کتاب که به یک چهره مهم و ممتاز تئاتر قرن بیستم اختصاص دارد، حاوی متن کوتاه، مانند بریده هایی از یک کتاب های مشهور، متون سخنرانی ها، مانیفست ها و... از آن چهره مشهور است. به همین دلیل کتابی که «ریچارد درین» استاد دانشگاه یورک گردآوری کرده، بدل به مجموعه پرباری از قطعات خواندنی درباره نظریه های مشهور تئاتر در قرن بیستم شده. قطعه زیر متنی از «گوردن کریگ» (۱۹۶۶- ۱۸۷۲) سومین شخصیت این کتاب ۸۵ شخصیتی است که در سال ۱۹۱۵ منتشر شده. در آغاز این ترجمه ابتدا مقدمه گردآورنده کتاب آمده و سپس متن کریگ. او در این نوشته که «به سوی بازآرایی» نام دارد، بر آن است تا تئاتر را از شر زندگی روزمره خلاص کند، به همین دلیل اصولی کلی پیش می کشد که با بازآرایی هر یک از آنها، شباهت تئاتر با زندگی روزمره از میان رفته و سر و شکل تازه یی می یابد. این متن از کریگ از آن رو در این مجموعه قرار گرفته که یکی از نخستین تلاش های تئوریک تاریخ تئاتر در این زمینه است. از سوی دیگر نمی توان تاریخ مصرفی برای این متن در نظر گرفته و دوران آن را سپری شده دانست. این جستار موجز نه تنها واجد ارزش تاریخی برای تئاتر فرنگ، که رهنمودی مفید برای هر کارگردانی است که قصد متفاوت بودن دارد. ● مقدمه گردآورنده مقالات «گوردن کریگ» بازیگر، طراح صحنه، کارگردان و پیشگام تئاتر مدرن در این جستار کوتاه نوع متفاوتی از بازآرایی را پیشنهاد می دهد که غبر اساس آنف تئاتر باید از حرکات طبیعی، گفتار رایج محاوره یی و ساختن فضایی که رونوشتی از طبیعت است، دوری کرده و حتی از به کارگیری اشیای واقعی و چیزهای دیگر نیز پرهیز کند تا از حالت ارگانیک و طبیعی خارج شود. سلیقه کریگ مایل به شق بحث انگیز «غیرارگانیک» بودن تئاتر است. و این سلیقه در راستای بدنام ترین نظریه او برای تئاتر قرار می گیرد؛ یعنی همان نظریه یی که می خواست عروسک ها را جایگزین بازیگران کند، اما خود کریگ، به عنوان کسی که در آغاز بازیگر بود، بعدها از نظریه اش چشم پوشید؛ دقیقاً همان طور که شایسته پسر یک بازیگر زن مشهور، «الن تری»، یعنی مادرش است. کریگ از سال ۱۸۹۷ به عنوان طراح صحنه و کارگردان برای تئاترهای مختلف، و برای «اتو برام»، «ماکس راینهارت» و «استانیسلاوسکی» کار کرد. در آن واحد ایده های خلاق خود درباره تئاتر را در مجله «ماسک» منتشر می کرد و جز این در طول زندگی خود مقالات و کتاب های بسیاری نوشت. کتاب «هنر تئاتر» (۱۹۰۵) کریگ، که پس از آن در کتابی به نام «درباره هنر تئاتر» (۱۹۱۱) شکل مفصل تری یافت، همان آثاری هستند که کریگ در آنها از عروسک ها، به جای بازیگران، ستایش می کند. این کتاب که نقطه عطفی در کارنامه او به شمار می رود، به سرعت به اکثر زبان های مهم اروپایی ترجمه شد. ● به سوی بازآرایی با نتایج حاصل از بررسی هایمان دریافتیم بدنه تئاتر مدرن ترکیب شگرفی از عناصر متضاد ارگانیک و غیرارگانیک است که به طرز مایوس کننده یی به هم چسبیده اند. با نخستین نگاه گذرا به این خوشه درهم ریخته درمی یابیم همه قراردادها و تمهیدات صحنه یی تنیده در همین خوشه اند. ما فهمیدیم؛ ۱) شاعر حالتی غیرطبیعی در گفتار نظم و نثر دارد. ۲) حالتی طبیعی و حتی محاوره یی در سخن بازیگر است. ۳) صحنه ها تقلیدی از طبیعت با رنگ و بوم نقاشی اند. ۴) بازیگران غنشانی ازف طبیعت بشرند. ۵) حرکات غروی صحنهف، نیمی ساختگی و نیمی طبیعی اند. ۶) نور ها همواره در تلاش مذبوحانه یی برای شبیه سازی نور غواقعیف طبیعت برای صحنه تئاتر هستند. ۷) چهره ها بزک شده و مبدل اند. ۸) حالت چهره بازیگران همیشه در تلاش برای بیرون آمدن از شکل بزک شده و مبدل خود است. بنابراین در بندهای ۱ ، ۲ ، ۴ و ۸ کلمات، گفتار و حالت چهره بازیگران مجموعه یی ارگانیک را تشکیل می دهند. در بندهای ۳ و ۷ صحنه ها و چهره های مبدل غیرارگانیک اند. نور و حرکت در بندهای ۵ و ۶ یکی نیمه یی ساختگی دارد و دیگری نیمه اش طبیعی ا ست. به این ترتیب تئاتر مدرن با چنین مبنایی، سودای احمقانه سر و شکل دادن به اثر هنری دارد در حالی که این مبنا در تعارض با طبیعت فراگیر و شورشی همه هنرهاست. بگذارید اجزای این آمیزه خوشه وار را شکل تازه یی داده و بازآرایی کنیم تا ببینیم جزء جزیی که از آن سخن گفتیم، هر یک اهمیتی فراتر از یک جزء بی اهمیت در آن خوشه دارند. در مقابل آن بندهایی که بازآرایی خواهیم کرد و تغییرشان خواهیم داد، نشانً (ہ) می گذاریم تا با یک نگاه مشخص باشند؛ ۱) کار شاعر همان است که بود؛ حالت گفتار یا غگفتارف منظوم غیرطبیعی. ۲) کار بازیگر داشتن حالتی غیرطبیعی در طرز بیان است. (ہ) ۳) صحنه، ابداعی غیرطبیعی، بی زمان و بی مکان است. ۴) بازیگران مانند عروسک، فراتر از تشخیص و چهره یی مبدل دارند. (ہ) ۵) حرکات برای گنجیدن در سیستمی خاص، قراردادی می شوند. (ہ) ۶) نور برای تابیدن بر صحنه و بازیگران، رïک و راست غیرطبیعی است. (ہ) ۷) ماسک ها. غهم اینجا به کار می آیند.ف(ہ) بنابراین می خواهم خودمان و دستیاران مان را با این پیشنهادهای ظاهراً جدید آشنا کنم تا به ارزش آنها پی ببریم؛ زیرا با افزودن و به کار گرفتن هر یک از این پیشنهادها قادر به افزایش ارزش کل هنر تئاتر می شویم. ما نباید از کمبود آسیب پذیر اعتماد به نفس در توانایی خود، از پذیرش چنین تغییراتی جلوگیری کنیم، یا از نبود ایمان به توانایی های ادراک تماشاگران، از تغییر سر باز زنیم. با چنین روشی بنیان مان تقویت می شود تا به جایگاهی برسیم که در آن اتهام زنندگان به آثارمان، چنان تحت تاثیر قرار گیرند تا در این حکم خود، که تئاتر هنری پیش پا افتاده است، تجدید نظر کنند.