سرزمین اساطیری سیستان و بلوچستان از دو ناحیه شمال و جنوب تشکیل شدهاست. سیستان امروزی که قسمت شمالی استان را در برمی گیرد،همچنین زادگاه رستم دستان قهرمان حماسی شاهنامه فردوسی است.
تاریخ نگاران سیستان را به گرشاسب، یکی از نوادگان کیومرث نسبت دادهاند. نام سیستان از نام اقوام آریایی «سکا» اخذ شدهاست. زمانی سیستان جزو متعلقات دولت ساسانی به شمار میآمد که به دست اردشیر بابکان تصرف شد و در سال ۲۳ هجری قمری، مسلمانان این سرزمین را فتح کردند.
از زمان ساسانیان به بعد این سرزمین همواره جزئی از ایران محسوب میشد تا اینکه با دخالت انگلیس در قرن نوزدهم میلادی عملاً به دو بخش غربی و شرقی تقسیم شد. از این به بعد بلوچستان مانند سایر ایالتها و ولایتهای کشورحکومت خان خانی داشت تا در سال ۱۳۰۷ ه.ش پس از شکست دوستمحمدخان بارکزائی قدرت حکومت مرکزی در این خطه تثبیت شد.سرزمین سیستان دارای مکانهای باستانی ودیدنی فراوانی است.
● دهانه غلامان
دهانه غلامان به عنوان تنها مرکز شهری باقیمانده از دوران هخامنشی یادآور تاریخ و تمدن کهن باستان منطقه سیستان است که خود را در راه استقبال از مسافران نوروزی آماده می کند.
دهانه غلامان در دو کیلومتری روستای قلعهنو از توابع شهرستان زهک بر روی تراسی به طول تقریبی چهار تا پنج کیلومتر واقع است. در این محوطه آثار و خرابههای بسیار زیادی از دورههای مختلف تاریخی دیده میشود که نشانگر وجود دورههای شکوفایی تمدن و فرهنگ در آن محل بوده است.
آثار موجود در دهانه غلامان بر روی یک سلسله بلندیهای طبیعی به درازای ۵/۱کیلومتر و پهنای ۳۰۰تا ۸۰۰متر در کنار بقایای دلتای قدیمی و خشک سنارود واقع شده است. بر روی سطح زمین های شهر دهانه غلامان بقایای آثار فرهنگی، به خصوص سفال دیده نمیشود و تنها در برخی موارد استثنایی نمونههای فرسوده و شکسته سفالی که به سبب فرسایش زیاد غیرقابل تشخیص است به صورت پراکنده در سطح شهر پیدا میشود.
● آتشکده کرکویه یا کرکوشاه
این آثار و همچنین آثار تخته پل در میان کنگی شهرستان زابل ، در غرب روستای خمک و ۸ کیلومتری تپه منطقه شهرستان و در میان زمین های باتلاقی سیستان و نزدیک مرز ایران با افغانستان قرار دارد.
تخته پل، پل آجری بوده است که به نوشته استخری، راه زرنک (سیستان) و هرات را به هم متصل میکرده است.
کرکوشاه یا کرکویه، عبارت است از بقایای یک آتشکده مربوط به دوران هخامنشی، که شامل یک دیوار خشتی - چینهای از یک برج دفاعی شهر باستانی است. این آثار شامل تعدادی از بناهای بزرگ و کوچک است. این بخش دارای تالاری به طول ۱۱ متر و عرض ۵/۸ متر است.
● زاهدان کهنه
این آثار در ۲۷ کیلومتری شرق زابل ، در بخش پشت آب زابل و حدود ۹ کیلومتری شمال تپه شهرستان و در روی بلندی واقع شده است.
جی.پی.تیت انگلیسی بر این باوراست که این خرابهها مربوط به شهر زرنج (زرنک یا زرنگ) است که ۴۲۰ سال پیش توسط تیمور لنگ و با توجه به ویرانی بندهای (سدهای) سیستان به این صورت در آمده است.
از شهر زاهدان ، امروزه فقط برج و باروی آن و قلعه تیمور باقی مانده است. این شهر دارای سه قطعه آبادی بوده که شامل ارگ کهن دز، شارستان و ربض است و گرداگرد هرکدام را حصاری به همراه برج های تدافعی در برگرفته و به شکل مستطیل است.
● سکوه یا سه کوهه
یکی از آبادیهای بسیار قدیمی سیستان مربوط به دوران قاجار است که در ۳۰ کیلومتری جنوب غربی زابل واقع شدهاست.بنای اصلی آن از سه قسمت به هم پیوسته ارگ جنوبی، ارگ شمالی و ارگ میدانی تشکیل شدهاست.ارگ جنوبی شامل یک حیاط مرکزی با مجموعهای از اتاقها در اطراف و یک ایوان بلند و باریک در ضلع شمالی است و متعلق به حاکم آن زمان بودهاست.
ارگ شمالی معروف به فلک سر(ملک سار) است و از وسعت کمتری نسبت به ارگ جنوبی برخوردار است. این قسمت استراحتگاه حاکم و همراه او بودهاست. نمای بیرونی چند ضلعی و تمام سطح گنبد و طاقهای آن پوشیدهاست.
ارگ میدانی (میدان مرکزی) قلعه نسبتاً بزرگی است که حدفاصل ارگ جنوبی و ارگ شمالی است و در داخل آن اتاقهایی وجود دارد که جایگاه خادمان و محافظان حاکم بودهاست.
● قلعه رامرود
این قلعه در ۹۵ کیلومتری جنوب غربی شهرستان زابل و در محدوده تاسوکی قرار دارد.در این منطقه وجود سفال های دوره ایلخانی و دوره تیموری و همچنین کشف چینی های آبی، سفید و ظروف زرین فام دوره صفوی، نشان از آبادی این منطقه در آن زمان دارد. قلعه به صورت چند ضلعی نامنظم است و مجموعه اصلی آن از دو قسمت تشکیل شده که دور تا دور هریک را برج و بارویی دربرگرفته است.
● قلعه مچی
این قلعه و بناهای وابسته به آن در سه کیلومتری شرق حوضدار سیستان و ۶ کیلومتری شهر سوخته و ۷۰کیلومتری جنوب غربی زابل قرار دارد.این قلعه مقر و کاخ خاندان رئیسی، فرمانروایان جنوبی سیستان است که از خشت و گل ساخته شده. ارتفاع ایوان شمالی این قلعه از زمین ۱۰ متر و دهانه آن ۷/۵ متر پهنا دارد. در این منطقه باقی مانده یک آسیاب بادی نیز وجود دارد که نمونههای آن در دوران اسلامی و در تمام نقاط سیستان وجود داشته است.
● قلعه تپه
تپهای تقریباً گرد و مرتفع در منطقه بی بی دوست و نزدیک به زاهدان کهنه است که دیوارهای خشتی، آن را محصور کرده است. این دیوارها حدود ۳۰ متر ارتفاع دارد. از آثار کشف شده میتوان به سفال های نخودی و قرمز و تعدادی سفال لعاب دار اشاره کرد. با توجه به این آثار،چنین استنباط میشود که این آثار مربوط به دوره ساسانی است. سفال های کشف شده شبیه سفال های کشف شده در کوه خواجه و تپه شهرستان است.
● قلعه رستم
این بنا مربوط به دوره اسلامی و در ۷۰کیلومتری جنوب غربی شهرستان زابل واقع شده است. در این منطقه بقایای یک شهر باستانی با آجرکاری و ساختمان های متعدد و سر در ورودی ، برج نگهبانی و ۱۵برج دفاعی قرار دارد. این قلعه بزرگترین قلعه دوران اسلامی دراین منطقه وعظمت آن جنبه افسانهای و نسبت دادن آن به نام آورترین شخصیت سیستان یعنی رستم شاهنامه است. مجموعهای حدود ۱۵تپه مربوط به پیش از تاریخ نیز دراین منطقه وجود دارد.
● قلعه کهک کهزاد
این قلعه و دژ نظامی در نزدیکی رودخانه هیرمند سیستان و در ۴۰ کیلومتری جنوب شرقی زابل قرار دارد که شرقی ترین مرز مشترک ایران و افغانستان است.
عناصر اصلی شامل ساختمان مرکزی و برج و باروی قلعه است. ساختمان مرکزی آن در ضلع شمالی قرار دارد و اتاق های آن در دو طبقه است. قلعه مذکور با توجه به نوع ساخت و با در نظر گرفتن موقعیت استراتژیکی منطقه، به یک دژ نظامی شبیه است.
● آرامگاه خواجه غلطان
مهمترین زیارتگاه شهرستان زابل است و زائرین زیادی از مردم منطقه در ایام نوروز از این مکان دیدن میکنند.
این بنا در رأس کوه خواجه و در جبهه شمال شرقی به شکل مستطیل ساخته شدهاست و شامل سردر ورودی با طاق تیزه دار و یک اطاق گنبد دار است.
درون این اتاق قبری بزرگ به طول ۳ متر دیده میشود.در کتاب احیاالملوک، شاه حسین سیستانی، آرامگاه مذکور را متعلق به برادر دانیال نبی نسبت میدهد.
● بی بی دوست
بی بی دوست زیارتگاهی درشهرستان زابل است. این زیارتگاه در ۱۰کیلومتری شمال شرق زابل و در مسیر راه زابل به بنجار و میان کنگی قرار گرفتهاست. در باورهای عامیانه مردم سیستان، این زیارتگاه متعلق به سیدهای از خاندان علی بن ابیطالب است و نکته جالب توجه این است که تنها بانوان می توانند به زیارت این بی بی بروند.
● چاه نیمه ها
چالههای طبیعی بزرگی درفاصله ۵۰ کیلومتری شهر زابل و کنار روستای قلعه نوی است.
آب مازاد رودخانه هیرمند توسط کانالی به آن هدایت میشود ، گنجایش این مخازن ۷۰۰ میلیون متر مکعب است که به صورت دریاچه مصنوعی درآمدهاست. در حاشیه آبهای زلال چاه نیمه، پارک جنگلی و باغ وحشی احداث شده که منظره زیبایی را به وجود آوردهاست و به تفریحگاهی برای مردم سیستان تبدیل شدهاست.
● تپه های گل فشان
درباره تپه های گل فشان همین قدر بدانید که این تپه ها با پرتاب حباب های گل و لای از ژرفای زمین، چشم بیننده را خیره می کند،مردم محلی از این گل و لای برای درمان بیماری ها بویژه بیماری های پوستی استفاده می کنند.
