سینمای تونس؛ هالیوود مدیترانه

جشنواره‌ فیلم قرطاج (کارتاژ) قدیمی‌ترین جشن سینمایی در قاره آفریقاست که سال ۱۹۶۶ میلادی توسط «طاهر شریعه» کارگردان تونسی بنیانگذاری شد. جشنواره فیلم و تئاتر قرطاج، ۲ رویداد هنری هستند که به‌طور متناوب هر دو سال یکبار در پایتخت تونس برگزار می‌شوند و امسال نوبت فیلمسازان جهان بود تا برای بیست‌وسومین بار به مدت یک هفته در آبان ماه (اکتبر و نوامبر ) مهمان این شهر باشند. در بیست و سومین دوره جشنواره فیلم قرطاج ۲۵۳ فیلم بلند، کوتاه و مستند در ۱۷ سینما به نمایش درآمدند که از میان آنها ۴۹ فیلم بلند و کوتاه از ۱۷ کشور جهان در بخش مسابقه این جشنواره به رقابت ‌پرداختند. در پایان، هیات داوران، فیلم «میکروفن» ساخته احمد عبدالله، کارگردان مصری را برنده جایزه طلایی این دوره معرفی و جایزه دوم و سوم این جشنواره را به ترتیب به فیلم‌های سفر به الجزایر ساخته عبدالکریم بهلول، کارگردان الجزایری و مسجد ساخته داوود اولادسعید، کارگردان مراکشی اهدا کرد. به همین بهانه به سراغ تاریخچه سینمای این کشور شمال آفریقا رفتیم که به دلیل همجواری با دریای مدیترانه و مراودات هنری با کشورهایی چون اسپانیا، فرانسه و ایتالیا خیلی زود با هنر سینما آشنا شد. برای روایت تاریخ سینما در تونس باید به آغاز تاریخ سینمای جهان اشاره کنیم؛ یعنی از همان سال ۱۸۹۶ که برادران لومیر دوربین دستشان گرفتند و قدم به خیابان‌های تونس گذاشتند. سینمای تونس از ابتدای پیدایش آن تا امروز حدود ۶۰۰ فیلم تولید کرده که بیشتر مضامین آنها درباره جامعه و مردم این کشور بوده است. بعضی از این فیلم‌ها به اقبال جهانی دست یافته‌اند و مخاطبان بسیاری بیرون از مرزهای جهان عرب پیدا کردند که از آن میان می‌توان به فیلم «علامت مالکیت» ساخته کمال شریف اشاره کرد. این فیلم برنده جایزه جشنواره ونیز شد و همچنین فیلم‌هایی از فرید بوقدیر و رجا عمری نیز افتخاراتی را برای سینمای تونس کسب کرده‌اند. ● نخستین فیلم در سال ۱۹۱۹ اولین فیلم بلندی که در قاره آفریقا ساخته شد با نام «پنج جنتلمن نفرین‌شده» توسط یک کارگردان خارجی در تونس فیلمبرداری شد. دیوانه قیروان، اولین فیلم تونسی به زبان عربی است که در سال ۱۹۳۹ ساخته شد. ماجرای این فیلم در شهر قیروان می‌گذرد. در سال ۱۹۶۶، اولین فیلم بلند تونسی (۹۵ دقیقه سیاه و سفید ۳۵ میلی‌متری) به کارگردانی عمر خلیفه با نام سپیده‌دم ساخته شد. در سال ۱۹۶۷، اولین فیلم رنگی تونس به کارگردانی حبیب مسروخی تولید شد. اولین شرکت پخش فیلم در تونس نیز سال ۱۹۲۷ با نام «تونس ـ فیلم» فعالیتش را آغاز کرد. از دیگر فیلم‌های شاخص تونس، فیلم سفیران (۱۹۷۵) ساخته ناصر قطاری است که درباره مهاجرانی است که از شمال آفریقا به فرانسه می‌روند. این فیلم که علیه نژادپرستی است، برنده جایزه اول جشنواره فیلم قرطاج در سال ۱۹۷۶ شد و جایزه ویژه داوران جشنواره لوکارنو را از آن خود کرد و همان سال در بخش نوعی نگاه جشنواره فیلم کن نیز انتخاب شد. فیلم یک تابستان در گولت ساخته فرید بوغدیر نیز از دیگر فیلم‌های مطرح تونسی است. این فیلم به همزیستی مسالمت‌آمیز مردم با ادیان گوناگون در محله گولت در حومه تونس می‌پردازد. مفیده التلاتلی، کارگردان زن تونسی نیز سال ۱۹۹۴ فیلمی با نام سکوت قصر ساخت که در جشنواره‌های گوناگونی در سراسر جهان به موفقیت دست یافت. این فیلم در واقع اولین فیلمی است که در جهان عرب توسط یک زن کارگردانی شد و داستان آن درباره زندگی یک دختر جوان است که در یکی از خانه‌های زیبای تونس زندگی می‌کند. با این‌که تولید فیلم در تونس نسبت به دیگر کشورها زیاد نیست و سالانه حدود چهار پنج فیلم بلند داستانی ساخته می‌شود، اما مستندسازی در تونس شانس بیشتری دارد. تقریبا سالانه ۲ برابر فیلم‌های داستانی، فیلم مستند ساخته می‌شود و کارگردان‌های بسیاری در این زمینه مشغول فعالیت هستند. ● فیلمسازان خارجی در تونس سینماگران و مسوولان فرهنگی تونس تمایل زیادی دارند که سینمای تونس را به «هالیوود مدیترانه» تبدیل کنند. هر سال به طور متوسط ۱۰ فیلم خارجی در تونس فیلمبرداری می‌شود. این امر سودآوری زیادی برای صنعت سینما در تونس دارد. رومن پولانسکی فیلم دزدان دریایی را در تونس ساخت. جورج لوکاس نیز فیلم جنگ ستارگان را در دکورهای طبیعی جنوب تونس ساخت، یعنی در خانه بربرها، اولین قومی که در تونس ساکن شدند و اکنون نیز به سبک اولیه خود زندگی می‌کنند. فیلم باریا ساخته جوزپه تورناتوره که در بخش مسابقه شصت و ششمین دوره جشنواره فیلم ونیز هم حضور داشت، در منطقه صنعتی «بن عروس» در حاشیه شهر تونس فیلمبرداری شده است. تونس بابت طبیعت زیبا و مناظر منحصر به فردی که دارد، توجه اغلب سینماگران را به خود جلب کرده است و معماری خاص، گوناگونی جغرافیایی و وجود امکانات سینمایی، هر کارگردانی را برای ساخت فیلم در این کشور تشویق می‌کند. سالانه چندین فیلم در نخلستان‌های جنوب تونس ساخته می‌شود. از نظر منتقدان سینمایی، فیلم‌های تونسی به ۳ دسته تقسیم می‌شوند: سینمای روشنفکرانه که بیشتر در پی طرح موضوع آزادی هستند مثل فیلم «طی الارض» ساخته عمر خلیفه، فیلم‌هایی که درباره مشکلات تونس پس از استقلال ساخته می‌شود مثل «سفیران» ساخته ناصر قطاری و فیلم‌های نوستالژیکی که سعی دارند شکوه و عظمت از دست‌رفته تونس را بازیابند مثل «سکوت قصر» ساخته مفیده التلاتلی. این فیلم، فضای بورژوازی را که در دهه ۵۰ میلادی در تونس وجود داشت به تصویر می‌کشد. ● سالن‌های سینما اولین سالن سینما در تونس سال ۱۹۰۸ ساخته شده است، اما طی سال‌های اخیر، تعداد سالن‌ها در پایتخت تونس رو به کاهش است. اکنون در شهر تونس ۱۷ سالن سینما وجود دارد، در صورتی که در دهه ۸۰ میلادی این تعداد بیشتر از ۸۰ سالن بود. به نظر می‌رسد جوانان تونسی اکنون علاقه زیادی به سینما رفتن در تونس ندارند، زیرا بیشتر فیلم‌هایی که در سینماهای تونس به نمایش درمی‌آید فیلم‌های عامه‌پسند و تجاری است که اغلب تولید دیگر کشورها به ویژه مصر است. موزه سینما در تونس سال ۱۹۹۸ تاسیس شد. در این موزه تمامی لوازم و تجهیزات صنعت سینمای تونس از آغاز تا به امروز به نمایش گذاشته شده است. قدیمی‌ترین اثر در این موزه به سال ۱۹۰۴ بازمی‌گردد. از مهم‌ترین جشنواره‌های سینمایی در تونس نیز می‌توان به جشنواره فیلم قرطاج اشاره کرد که هر دو سال یکبار برگزار می‌شود. این جشنواره در نوع خود قدیمی‌ترین جشنواره سینمایی در جهان عرب و آفریقا است. همچنین جشنواره سینماگران جوان و جشنواره فیلم کوتاه از دیگر جشنواره‌های سینمایی تونس است. شهرک سینمایی «اروس» هم از فعال‌ترین لوکیشن‌های سینمایی کشور تونس محسوب می‌شود که دکور شهرهای قدیم ایتالیا و فرانسه در آن وجود دارد. این شهرک سینمایی یکی از مکان‌هایی است که فیلمسازان اروپایی فیلم‌های خود را در آن می‌سازند.استودیو «کارتاژفیلم» نیز از معروف‌ترین استودیوهای فیلمسازی در تونس است.