دندان سختترین ساختار را در فک انسان و بسیاری از جانوران مهرهدار دارد و عمدهترین کاربردش تکهتکه کردن و آسیاب کردن غذاست. علاوه بر این، دندان در بین انسانها، نقش مهمی در تکلم و ادای صحیح کلمات ایفا میکند. شاید انسانهای چند نسل قبل از ما بیش از ۳۲ دندان داشتند، اما با تغییر شرایط محیطی و دگرگون شدن رژیمهای غذایی و کوچکشدن فکها، امروزه به نظر میرسد جا برای همین۳۲ دندان هم در دهان ما باقی نمانده است!
دندانهای شیریتعداد دندانهای شیری ۲۰ عدد بوده که به طور مساوی در هر فک جای میگیرد. پس از مدتی ۳۲ دندان اصلی به مرور جایگزین دندانهای شیری میگردند. از آنجا که دندانهای شیری پایه و اساس دندانهای اصلی و دایمی هستند، مراقبت از آنها و رعایت اصول بهداشت دهان و دندان ضروری است. این دندانها ۲۰ عدد (۱۰ عدد در هر آرواره) است که در نیمه هر آرواره دو دندان پیشین، یک دندان نیش، دو دندان آسیاب کوچک قرار گرفته است. تکامل دندانهای شیری از دوره جنینی شروع میشود و در آمدن آنها پس از تولد و از شش ماهگی شروع میشود.
دندانهای دایمیاین دندانها ۳۳ عدد (۱۶ عدد در هر آرواره) است که در نیمه هر آرواره دو دندان پیشین، یک عدد دندان نیش، دو دندان آسیاب کوچک و سه دندان آسیاب بزرگ قرار دارد. رویش دندانهای دایمی از شش ماهگی شروع و آخرین دندانهای آسیاب بزرگ به نام دندانهای عقل در سنین ۲۰ سالگی در میآیند. توضیح اینکه دندانهای آسیای بزرگ فاقد دندانهای شیری هستند. ۳۲ دندان دایمی، به شرح ذیل تقسیمبندی و نامگذاری شدهاند.
▪ دندانهای پیش
به چهار دندان جلویی در فک بالا و پایین (جمعا هشت دندان)، دندانهای پیش گفته میشود. دندانهای پیش بزرگ، تخت و دارای لبه تیز و باریک هستند که برای بریدن لقمه کاربرد دارند. دندانهای پیش تکریشهای هستند.
▪ دندانهای نیش
در طرفین دندانهای پیش، دندانهای نیش قرار دارند. شکل و ساختار آنها ضخیم و برجسته است که منتهی به یک سر تیز و برنده میشوند. این دندانها برای بریدن قطعات گوشت بسیار مناسباند.
دندانهای آسیاب کوچککنار هر دندان نیش، دو دندان آسیاب کوچک (جمعا هشت عدد) قرار دارند که فاصله بین دندانهای نیش تا آسیاب بزرگ را پر میکنند. سطح روی آنها پهن و تخت و لبههای آنها تیز و عاجدار است. دندانهای آسیاب کوچک کنار نیشها، دو ریشهای و دندانهای آسیاب کوچک کنار آسیاهای بزرگ، تکریشهای هستند. در فک پایینی، تمامی دندانهای آسیاب کوچک، تکریشهای است.
دندانهای آسیاب بزرگسه دندان آخر در طرفین فکهای بالا و پایین، دندانهای آسیاب بزرگ هستند که شمار آنها جمعا به دوازده عدد میرسد که به ترتیب آسیاب اول، دوم، سوم نامیده میشوند. دندانهای آسیاب اول، دقیقا کنار دومین دندان آسیاب کوچک قرار داشته و به دندانهای آسیاب شش سالگی هم معروف است.
● ساختمان دندان
هر دندان دارای یک قسمت خارج از لثه به نام تاج و قسمت دیگری درون آرواره به نام ریشه است که مرز بین این دو قسمت را گردن یا یقه دندان مینامند. ریشه دندان در درون حفرهای از استخوان فک قرار گرفته که این استخوان از نوع نابالغ است. تاج دندان از داخل به خارج شامل مغز، عاج، مینا است و ریشه دندان از داخل به خارج شامل مغز، عاج، سیمان و لیگمان دور دندانی یا پریودونت است.
مغز دندان در وسط دندان حفرهای قرار دارد که این حفره در قسمت تاج، وسیع بوده و اطاقک پالپی و در قسمت ریشه، کانال ریشهای نامیده میشود. پالپ دندان شامل ماده زمینهای، الیاف کلاژن ظریف، سلولهای فیبربلاست، ماکروفاژ، پلاسما سل، لنفوسیت، رگهای خونی و رشتههای عصبی است که عروق و اعصاب از سوراخی در عمق ریشه به نام سوراخ راسی به درون مغز وارد میشوند. در محیط مغز سلولهای سازنده عاج قرار گرفتهاند.
عاج عاج بافتی شبیه استخوان است که در اطراف مغز دندان، تاج و ریشه، قرار گرفته و ضخامت عمده دندان را تشکیل میدهد. مواد معدنی عاج عمدتا از نمکهای کلسیم به صورت بلورهای هیدروکسی آپاتیت است که حدود ۷۰ در صد وزن خشک آن را تشکیل میدهند. عاج از نظر فیزیکی سفتتر از استخوان و زرد رنگ است. با پیشرفت سن بر ضخامت عاج افزوده و از حفره مغزی کاسته میشود. همه تحریکات وارده به عاج به صورت درد دریافت میشود. به همین دلیل سطح عاج در تاج دندان توسط مینا و در ریشه توسط سیمان پوشیده شده است.
مینا مینا به عنوان لایه محافظی برای عاج تاج دندان محسوب میشود. مینا سختترین بافت بدن به شمار. ماتریکس مینا توسط سلولهایی به نام آمیلوبلاست سنتز و ترشح میشود که این سلولها در مرحله تکامل جوانه دندانی در سطح مینا قرار دارند و چون پس از درآمدن دندن از بین میروند، مینا غیر قابل ترمیم است و هیچگونه آسیب وارده به جدار آن جبران نمیشود.
● سیمان دندان
سیمان بافتی شبیه استخوان ولی فاقد سیستمهای هاوسی و رگهای خونی است که در سطح خارجی عاج را در ناحیه ریشه دندان میپوشاند. سیمان در نزدیکی یقه دندان نازک و در عمق ریشه ضخیم است. سیمان نزدیک یقه و همچنین سیمانی که در مجاورت عاج قرار دارند، فاقد سلول است و به سیمان بیسلول مرسوم است. ولی در بقیه جاها سیمان سلولدار بوده و حاوی سلولهایی به نام سمنتوسیت است. به علت سیمانسازی، ضخامت سیمان با پیشرفت سن افزایش مییابد.
لثه قسمتی از مخاط دهان است که به طور محکم به پریوست استخوان فک در فک فوقانی و تحتانی چسبیده است.
● دندان عقل
در دهان یک انسان بالغ ?? دندان وجود دارد؛ چهار عدد از آنها که بعد از بقیه دندانها در آخر قوسهای دندانی رویش مییابند، دندانهای عقل نامیده میشوند، سن تقریبی شروع تشکیل آنها در استخوان فک، ۹ تا ۱۰ سالگی بوده، تاج در ?? سالگی کامل شده و در سالهای آخر دوره نوجوانی شروع به رویش در داخل استخوان نموده و بعد از ?? سالگی در دهان ظاهر میگردند. وجه تسمیه این دندان زمان رویش آنها به داخل حفره دهان است که مصادف با بلوغ فکری است. طی رشد و تکامل فکین، معمولاً جا برای رویش این دندانها فراهم میگردد. دندان عقل اگر درست و بجا رویش یابد، مثل بقیه دندانها مفید و مؤثر در سیستم جونده بوده و بهرغم تصور غلط عامیانه در این موارد نباید کشیده شوند.
دندانهای عقل نهفته اگر فک متناسب با رویش دندان رشد کافی نداشته باشد و یا به عبارت دیگر با رشد فک جا برای رویش این دندان فراهم نگردد و یا جهت و مسیر رویش آنها غیرعادی باشد، قادر به رویش نبوده و در استخوان نهفته باقی میمانند. دندانپزشکان با معاینه داخل دهان و با کمک رادیوگرافی وجود دندانهای عقل نهفته را تشخیص میدهند. دندانهای نهفته مشکلات عدیدهای را میتوانند در آینده ایجاد نمایند:
▪ عفونت لثه
▪ آبسه و سلولیت اگر عفونت لثه درمان نشود به استخوان رسیده و اگر عفونت از استخوان بگذرد و به بافتهای نرم گونه، گردن، حلق و زیر زبان سرایت کند ایجاد آبسه و یا تورم منتشر بافت نرم را میکند که سلولیت نامیده میشود.
▪ صدمه به دندان مجاور
▪ ایجاد کیست
▪ درد
▪ حرکت دندانی
میگویند شکل دندانها تاثیر بهسزایی در زیبایی صورت دارد.
