شاید هنوز هم دیر نیست

با آمدن فصل پاییز، میزان ابتلا به سرماخوردگی و آنفلوانزا افزایش می‌یابد. خیلی از والدین برای پیشگیری از این بیماری به فکر تزریق واکسن آنفلوانزا می‌افتند ولی نمی‌دانند برای آنها و فرزندانشان لازم است یا نه و چه زمانی باید آن را تزریق کنند؟ با دکتر داوود یادگاری، متخصص بیماری‌های عفونی و استاد دانشگاه علوم پزشکی شهید بهشتی در این مورد صحبت کرده‌ایم... ▪ آقای دکتر! لطفا ابتدا کمی در مورد بیماری آنفلوانزا توضیح دهید. - آنفلوانزا یک بیماری ویروسی است که معمولا در فصل سرد سال و با تغییر وضع هوا شیوع بیشتری می‌یابد. به علت آنتی‌ژن‌های خاصی که در ویروس آنفلوانزا وجود دارد و تغییر مداوم آنها، می‌تواند از تهاجم سیستم دفاعی بدن در امان بماند. به همین دلیل بیماری آنفلوانزا مانند بیماری‌های ویروسی دیگر مانند اوریون، آبله‌مرغان و... نیست که با یک بار ابتلا به آنها فرد تا آخر عمر دیگر به آنها مبتلا نشود. ویروس آنفلوانزا با تغییر ژنتیکی می‌تواند ویروس جدیدی ایجاد و دوباره فرد را مبتلا کند و حتی همه‌گیر شود. این تغییر معمولا هر ۱ تا ۳ سال رخ می‌دهد و می‌تواند در سطح دنیا همه‌گیری ایجاد کند. ▪ گاهی سرماخوردگی با آنفلوانزا اشتباه‌ گرفته می‌شود. تفاوت این دو با هم چیست؟ - علایم سرماخوردگی با آنفلوانزا تفاوت دارد. ویروس‌های سرماخوردگی بسیار زیاد هستند و معمولا بیماری « خودمحدودشونده» ایجادمی‌کنند. یعنی بعد از مدتی - که بین ۳ تا ۱۰ روز متفاوت است- بدون هیچ دارویی بهبودی حاصل می‌شود. همچنین در سرماخوردگی بیشتر اوقات تب و علایم خیلی شدیدی دیده نمی‌شود و ممکن است با آبریزش بینی، عطسه، سرفه، گرفتگی بینی و یک گلودرد خفیف همراه باشد. این بیماری عارضه چندانی ندارد اما آنفلوانزا معمولا با تب ناگهانی شروع می‌شود و یکی، دو روز بعد از مواجهه فرد با ویروس خود را نشان می‌دهد. گاهی حتی درجه تب به ۴۰ درجه سانتی‌گراد و بالاتر هم می‌رسد. علایم دیگر آنفلوانزا شامل درد در تمام بدن، ضعف، بی‌حالی، سرفه، عطسه و درد مفاصل است. گاهی تب تا ۳ روز ادامه می‌یابد و سپس فروکش می‌کند اما به ندرت تب می‌تواند تا یک هفته هم طول بکشد. پس از این زمان، بیماری خودبه‌خود محدود می‌شود و بیمار بهبود می‌یابد. ▪ پس آنفلوآنزا هم «خود محدود شونده» است و این نکته، تفاوت شان نیست؟ - بله ولی ممکن است در مرحله دوم، افرادی که زمینه بیماری‌های دیگر را دارند به سرفه‌های مزمن و طولانی‌مدت هم دچار شوند. بیماری آنفلوانزا می‌تواند در بعضی افراد عوارضی ایجاد کند، به همین دلیل بسیاری از افراد از ابتلا به آن می‌ترسند. یکی از این عوارض، عفونت‌های ریوی است که می‌تواند ناشی از خود ویروس یا شرایطی باشد که ویروس در بدن برای ابتلا به عفونت‌های میکروبی ثانویه فراهم می‌کند. بعضی از آنفلوانزاها ویژگی‌های خاصی برای ایجاد این نوع عوارض دارند. مثلا در سال گذشته و چند سال پیش از این، آنفلوانزای‌خوکی (H۱N۱) همه‌گیر شد. آنفلوانزا شانس پنومونی (ذات‌الریه) و عفونت‌های ریوی ثانویه را افزایش می‌داد و حتی باعث بستری شدن برخی افراد در بیمارستان‌ها شد اما در افراد سالم که نقص ایمنی نداشته باشند، معمولا خو‌ش‌خیم است و ۹۹ درصد افراد پس از ابتلا به آن حتی بدون درمان‌های اختصاصی، بهبود می‌یابند. ▪ منظورتان از بیماری های زمینه ای چیست؟ - افرادی که بیماری‌های زمینه‌ای دارند، پس از ابتلا به آنفلوآنزا بیشتر در معرض خطر قرار می‌گیرند. مثلا مبتلایان به بیماری‌های قلبی، بیماری‌های مزمن تنفسی، آسم، دیابت، نارسایی کلیه، نقص ایمنی، سرطان و...، به مراتب بیشتر در معرض عوارض آنفلوانزا به‌خصوص عوارض ریوی آن هستند و تشدید علایم در آنها بیشتر است؛ به همین دلیل لازم است سالمندان و میانسالان بالای ۵۰ سال و بیماران مبتلا به بیماری‌های زمینه‌ای حتما واکسن آنفلوآنزا تزریق کنند. ▪ اگر کسانی که باید واکسن آنفلوانزا بزنند در تماس نزدیک با کودکان باشند چطور؟ آیا می‌توانند بیماری را منتقل کنند؟ - تزریق واکسن برای کودکانی که با این سالمندان و میانسالان در تماس هستند و با آنها زندگی می‌کنند واجب است. نه به این دلیل که با واکسن زدن سالمندان، بیماری آنفلوانزا به کودک سرایت می‌کند، بلکه به این علت که اگر کودک از این بیماری محافظت شود، احتمال ابتلای پدربزرگ و مادربزرگ هم به بیماری آنفلوانزا کمتر می‌شود زیرا انتقال بیماری از کودک به پدربزرگ و مادربزرگ نگران‌کننده‌تر است. ▪ از چه سنی می‌توان به کودکان واکسن آنفلوانزا را تزریق کرد؟ - در کشورهای مختلف، کودکان بالاتر از ۶ ماه تا ۵ سال به‌صورت روتین در مقابل این بیماری واکسینه می‌شوند ولی در ایران تزریق این واکسن به همه کودکان توصیه نمی‌شود. بهتر است کودکانی واکسن آنفلوانزا را دریافت کنند که یا در محدوده سنی ۶ ماه تا ۵ سال قرار دارند یا با افرادی که باید علیه بیماری آنفلوانزا واکسینه شوند، در تماس باشند یا خودشان به بیماری خاصی مبتلا باشند؛ مانند کودکانی که سابقه آلرژی ریوی دارند و در صورت ابتلا احتمال تشدید آلرژی‌ بیشتر می‌شود چون ابتلا به آنفلوانزا زمینه تشدید آلرژی را افزایش می‌دهد. ▪ والدین این کودکان چطور؟ - والدین این کودکان هم باید واکسن آنفلوانزا دریافت کنند زیرا در غیر این صورت و در صورت ابتلا به بیماری، آن را به کودکشان منتقل می‌کنند و عوارض بیماری زمینه‌ای کودک را افزایش می‌دهند. بزرگ‌ترین مشکل این است که کودکان بیماری را از محیط بیرون به منزل می‌آورند. در بعضی از کشورها دیده شد وقتی تمام دانش‌آموزان علیه آنفلوانزا واکسینه شدند، شانس ابتلا به آنفلوانزا در خانواده‌ها فوق‌العاده کاهش یافت زیرا کودکان معمولا در مدارس و مهدکودک‌ها به بیماری مبتلا می‌شوند. ▪ شیرخواران زیر ۶ ماه نیازی به تزریق واکسن ندارند؟ - نه، این واکسن مصنوعی و دست‌ساز است یعنی با ویروس‌های کشته‌شده یا ضعیف شده ساخته نمی‌شود بلکه از ژن ویروس گرفته می‌شود و عارضه‌ای ندارد اما چون تزریق آن در شیرخواران زیر ۶ ماه در سراسر دنیا بررسی نشده است، در حال حاضر تزریق آن در این سن توصیه نمی‌شود. ▪ آیا کودکان سالمی که برای اولین بار وارد مهدکودک یا مدرسه می‌شوند، نیازی به تزریق واکسن آنفلوانزا دارند؟ - توصیه‌های جهانی این است تزریق کنند و اگر انجام بدهند کار درستی است ولی ما به دلیل محدودیت‌های واکسن و پروتکل‌های کشوری می‌گوییم اگر کودکی بیماری زمینه‌ای خاصی ندارد نیازی به تزریق واکسن آنفلوانزا هم ندارد ضمن اینکه ابتلای مکرر آنفلوانزا به مرور فرد را ایمن می‌کند. همان‌طور که تزریق سال به سال واکسن آنفلوانزا پس از ۱۰ سال میزان ابتلا به آنفلوانزا را حتی در سوش‌های جدید کاهش می‌دهد اما در مراکزی که کودکان با مشکلات خاص مانند عقب‌ماندگی‌ذهنی و... نگهداری می‌شوند توصیه می‌شود تزریق واکسن انجام شود. ▪ تزریق واکسن آنفلوانزا تداخلی با واکسن‌های روتین کشوری دارد؟ - نه! هیچ تداخلی با هم ندارند. حتی می‌توانند همزمان با هم تزریق شوند. ▪ افرادی که در تماس مستقیم با مردم هستند، لازم است این واکسن را دریافت کنند؟ - در همه جای دنیا کارکنان بهداشت و درمان، هر سال این واکسن را دریافت می‌کنند زیرا هم می‌توانند بیماری را به مردم انتقال دهند و هم از آنها بگیرند. چنانچه صاحبان مشاغل دیگر هم که با افراد زیادی سروکار دارند، واکسن را دریافت کنند، خوب است اما اگر جزو گروه‌های پرخطر نباشند اصراری به تزریق آن نیست. ▪ واکسن‌های آنفلوانزای موجود در بازار، با مارک‌های متفاوتی عرضه می‌شوند. آیا از نظر تاثیر، با هم متفاوت هستند؟ - نه، خوشبختانه آنچه وارد کشور می‌شود، بررسی شده و مورد تایید وزارت بهداشت قرار می‌گیرد بنابراین نباید نگران بود که واکسن چه مارکی دارد و از کدام کشور آمده است. ▪ بهتر است این واکسن در چه زمانی تزریق شود؟ - در حال حاضر واکسن در داروخانه‌ها توزیع شده و بهتر است افرادی که در خطر هستند، هر چه زودتر و قبل از اینکه آنفلوانزا همه‌گیر شود، آن را تزریق کنند. خوشبختانه واکسن‌هایی که امسال وارد بازار شده‌اند علیه آنفلوانزای خوکی هم موثر هستند. ▪ زنان باردار به‌خصوص در ۳ ماهه اول بارداری، می‌توانند واکسن را دریافت کنند؟ - توصیه ما به همه خانم‌هایی که بارداری‌شان در زمستان سپری می‌شود، این است که حتما قبل از بارداری واکسن دریافت کنند اما از آنجا که واکسن آنفلوانزا ساختگی و مصنوعی است و ویروس زنده ضعیف شده در آن استفاده نشده است، منعی برای تزریق در دوران بارداری وجود ندارد.