مقاومت و پایداری مردم ایران در برابر دشمن متجاوز در هشت سال دفاع مقدس، حماسه ها و دلاوری هایی بی بدیل را در تاریخ کشورمان رقم زد که آثار ادبی و هنری، هنوز حتی گوشه ای از آنها را نیز ثبت و ضبط نکرده اند، به خصوص عرصه سینما که با وجود درخششی موقت در زمینه دفاع مقدس در دهه های ۶۰ و اوایل دهه ۷۰ در سال های اخیر از این مهم دوری گزیده است. این در حالی است که گوشه گوشه آن دوران مملو از موضوع ها و دستاوردهایی است که می توانند به خلق یک فیلم ماندگار و دیدنی تبدیل شوند، همچنان که تجربه ۳۰ ساله سینمای پس از انقلاب اسلامی موید برتری و موفقیت فیلم های دفاع مقدسی در رقابت با سایر آثار، چه در جذب مخاطب و چه در جریان سازی مثبت فرهنگی است.
به ویژه اینکه، ایستادگی و از خودگذشتگی های رزمندگان اسلام در جنگ تحمیلی، به خودی خود نوعی هنرمندی والا و متعالی محسوب می شود که اوج این هنرمندی در شهادت تجلی یافته است، همچنان که امام راحل نیز فرمود: «شهادت، هنرمردان خداست.» براین اساس فیلمساز هوشمند، دیگر نیاز چندانی به جهد و کوشش برای خلق داستان تخیلی ندارد و فقط کافی است که با صداقت و راستگویی، این حماسه ها را بازآفرینی کند. فیلم «گلوگاه شیطان» حاصل یکی از همین راستگویی هاست. «حمید بهمنی» پس از ساخت فیلم های «آخرین نبرد» و «آن مرد آمد» در سومین فیلم خود تلاش کرده تا بخشی از واقعیت های جنگ و مقاومت را بازسازی کند. شاخصه مهم فیلم «گلوگاه شیطان» به نمایش درآوردن پشت صحنه یکی از عملیات های مهم جنگ است، اتفاقی که تا به حال در سینمای ایران رخ نداده و فیلم های دارای دورنمایه دفاع مقدسی، اگر هم به عملیات ها توجه کرده اند، صرفا به متن و اصل عملیات ها پرداخته اند، این در حالی است که مقدمات و تحرکات پیش از اجرای عملیات ها نیز دارای حوادث و ناگفته های فراوانی هستند.
چه بسا،گاه این تلاش های ماقبل عملیات ها، سرنوشت خود عملیات را نیز رقم می زدند. آنچه در فیلم «گلوگاه شیطان» هدف قرار گرفته، روایت نزدیک به واقع پشت صحنه یکی از مهم ترین عملیات های دفاع مقدس است. این فیلم اتفاقات پیچیده و نفس گیر عملیات شناسایی «والفجر ۸» را ترسیم کرده است، عملیاتی که هدفش تسلط به شهر استراتژیکی فاو و رها کردن آن از سلطه رژیم بعث صدام بود. اهمیت این عملیات تا آنجا بود که حتی حامیان غربی صدام را نیز به وحشت انداخت. تا آنجا که «فرانسیس فوکویاما»، نظریه پرداز برجسته آمریکایی پیروزی رزمندگان ایرانی در این عملیات را مقدمه فتح کربلا و رهایی قدس دانسته بود. «گلوگاه شیطان» یکی از پروژه های فاخر سینمای ملی محسوب می شود.
البته فیلمنامه آن ۱۶ سال پیش نوشته شده بود، اما به دلیل مشکلاتی که طی سال های پس از دوم خرداد سال ۷۶ پیش روی سینمای دفاع مقدس و فیلمسازان این عرصه وجود داشت، ساخته شدن آن تا این زمان به تاخیر افتاد. هر چند که این فیلم را نمی توان یک شاهکار سینمایی دانست، اما برخورداری از برخی ویژگی های منحصر به فرد، آن را به فیلمی شاخص و قابل تامل در سینمای ایران تبدیل کرده است. پرهیز از دخل و تصرف و دوری از تحریف واقعیت ها یکی از این امتیازات است. به طوری که مخاطب با دیدن این اثر، به جز تماشای یک فیلم، می تواند نسبت به بخشی از تاریخ دفاع مقدس نیز آگاهی پیدا کند، اینکه فرزندان سرزمین ما چگونه گره یکی از پیچیده ترین عملیات های جنگی را باز کردند و پیروز شدند. مهم ترین ویژگی این عملیات این است که بخش زیادی از آن در سکوت گذشته است و تفکر و اندیشه های قوای دو طرف با هم رقابت می کرد. در نهایت نیز همان طور که در این فیلم می بینیم، این تفکر و روحیه الهی است که در مقابل طاغوتیان و اشغالگران پیروز می شود.
آنچه باعث شده تا «گلوگاه شیطان» نسبت به سایر آثاری که به عملیات ها می پردازند متمایز شود. همین نکته است که در آن، علاوه بر زورآزمایی نظامی، نقش توکل و برنامه ریزی فکری برای اجرا و پیشبرد عملیات ها نیز به نمایش درآمده است. این فیلم علاوه بر محتوای غنی و درستش که بازتاب دهنده واقع گرایانه سلحشوری ها و از خودگذشتگی های رزمندگان اسلام است، دارای ساختاری شسته رفته و سنجیده است. ویژگی ساختاری «گلوگاه شیطان» فخر فروشی بصری آن است. تصاویر هوایی و زیرآب فیلم، در عین زیبایی و جلوه نمایی خاص و فاخر، نوعی تناقض نمایی روایی را نیز ایجاد کرده است، به طوری که صحنه های دریایی، هوایی و زمینی فیلم متناسب و هماهنگ به نمایش درآمده و مکمل یکدیگر شده اند. در نتیجه «گلوگاه شیطان» یک فیلم جنگی خوش ساخت و چشم نواز از آب درآمده است.
جلوه های ویژه آن تماشایی است و فضاسازی هایش باور پذیر و پرجاذبه هستند. اما نقطه ضعف اصلی آن، نحوه پردازش قصه در فیلمنامه است. به این معنی که نوعی رکود و یکنواختی بر درام فیلم سایه افکنده است. جای خالی یک تعلیق یا تکانه در فیلم وجود دارد. توجه کنید که «گلوگاه شیطان» یک فیلم حادثه ای و حماسی است. بنابراین عناصری چون حرکات محیرالعقول، تعلیق، هیجان و قهرمان بازی کاراکترهای فیلم از الزامات آن است. فیلمنامه فاقد شخصیت پردازی است و کاراکترها به شکلی کلیشه ای و قالبی به نمایش درآمده اند.
نکته مهم دیگر در این فیلم این است که طرف مقابل ما در جنگ را فقط بعثیان محدود نکرده است، بلکه این واقعیت که سایر دولت های امپریالیستی و جهانخوار نیز در کنار صدام بودند در آن به تصویر کشیده شده است. حضور ناو جنگی آمریکا و مقابله بالگردهای آنها با رزمندگان دریانورد ایران، علاوه بر این که صحنه های پرجاذبه و مهیجی را رقم زده، به واکاوی بعد بین المللی جنگ هشت ساله نیز پرداخته است. به خوبی به یاد داریم که رهبر فرزانه انقلاب نیز چند سال پیش در جلسه ای با سینماگران تأکید کردند که در آثار سینمایی به پشتیبانی و تعاملات غربی ها با حکومت صدام برای تقابل با ایران توجه شود. متأسفانه با گذشت چند سال از آن رهنمودها فیلم های قابل توجهی در این زمینه ساخته نشده است. «گلوگاه شیطان» از معدود حرکات جدی برای عمل به این تکلیف است.
رزمندگان ایرانی در این فیلم به جز نظامیان بعثی و آمریکایی با یک دشمن دیگر هم رو به رو هستند؛ این دشمن که نقشی استعاره ای دارد یک کوسه ماهی است! با این که فیلم در قالبی رئال و واقع گرایانه ساخته شده، اما حضور عنصر دراماتیک کوسه، جنبه ای سوررئال و نمادین نیز به فیلم بخشیده است. با توجه به نام فیلم و نقش و کارکرد داستانی کوسه در این روایت، می توان آن را نماینده و نشانه ای از شیطان دانست. در حقیقت این شیطان است که به نبرد با جبهه حق طلب ایران می آید و بعثیان و آمریکایی ها نیز به کمک شیطان (کوسه) می شتابند. در حقیقت این فیلم روایت شکست اهریمن در عملیات سکوت است.
«گلوگاه شیطان» از معدود فیلم های دفاع مقدسی سال های اخیر است که با رویکردی حقیقت محورانه و حماسی به جنگ هشت ساله پرداخته است. فیلم های جنگی دیگری هم در این چند سال ساخته و به نمایش درآمده است، اما متأسفانه اغلب آنها رویکردی نه چندان حقیقت گرایانه به این موضوع مهم داشته اند. فیلم هایی چون «گلوگاه شیطان» از نیازهای فرهنگی ما محسوب می شوند. البته چنین آثاری به فضای نمایشی بیشترین نیز نیازمندند که هنوز محقق نشده است. شاهدیم که اکثر سالن های نمایش فیلم در اختیار آثار بیهوده و گاه منفی قرار می گیرد و در مقابل فیلم هایی چون «گلوگاه شیطان» که دارای موضوع و محتوای مهمی هستند به شکل محدودی اکران می شوند. بدون شک این گونه فیلم ها زمانی می توانند تأثیر مورد انتظار را بر جامعه بگذارند که امکان برقراری ارتباط با مخاطب های بیشتر را نیز پیدا کنند.
