صداقت، انصاف و درک عمیق، سه پایه ارزیابی عملکرد

این روزها داوری در مورد عملکرد نظام سلامت کشور با درج و تکذیب نظرات مسوولان اجرایی، رونق دوچندانی یافته است.... صرف‌نظر از تأیید یا تکذیب بیانات و به دور از تحلیل شاخص‌های مطرح شده، نکته حایز اهمیتی که به راحتی نمی‌توان از کنار آن گذشت، رجوع مجدد و هرچند دیرهنگام مقامات مسوول به شاخص‌های ارزیابی بین‌المللی است. مقوله‌ای که اگر از قواعد و هنجارهای علمی تبعیت کند و نیز از زلال صداقت و انصاف بهره جوید، می‌تواند علاوه بر در معرض ارزیابی قراردادن فعالیت‌های نظام سلامت، نقش مهمی در امیدواری به آینده و تحقق اهداف سند چشم انداز بیست ساله کشور داشته باشد. در این‌گذار مجریان نیز از به بار نشستن تلاش خود و همکاران‌شان انگیزه مضاعف می‌گیرند، البته به شرطی که خوب بودن و یا گمان خوب عمل کردن به سرابی برای بازماندن از رهسپاری در راه تعالی تبدیل نشود. صرف نظر از تعریف توابع مطلوبیت در ارزیابی فرایندهای اجرایی، که معیارها و سنجه‌های خاص خود را می‌طلبد، اینکه هر یک از دستگاه‌های اجرایی کشور در یک بازه زمانی معین (معمولاً طول عمر هر کابینه و یا بازه‌های زمانی برنامه‌های پنج ساله) تا چه حد قادرند عملکردی مطابق با انتظارات را از خود بروز دهند، پرسشی است که پاسخ آن را باید با ملاحظات ناشی از درک عمیق تعاملات نظام‌های تصمیم‌گیری و اجرایی کشور و در فضایی اخلاقی و فارغ از هرگونه جوزدگی جستجو کرد. به هر حال، آنان که با ملاحظات بخش بهداشت و درمان آشنا هستند، نیک می‌دانند که کارکرد امروز مجریان این بخش در بسیاری از حوزه‌ها، فرجام (و نه برونداد) رتبه و شاخص‌های سال‌های آینده بخش سلامت کشور را رقم خواهد زد. کما اینکه بخش اعظم آنچه امروز شاهد آن هستیم، چه خوب و چه بد، نتیجه سیاست‌ها، تصمیمات و برنامه‌های اجرایی پیشینیان ماست. در حقیقت، ارزیابی میزان تحقق اهداف کلان نظام سلامت بیش از هر بخش توسعه‌ای دیگر نیازمند نگاه سیستمیک و استقرار نظام ارزیابی عملکرد سازمانی با در نظر گرفتن دیدمان غالب، دورنما، ماموریت، اهداف، معیارها، شاخص‌ها، استاندارد‌ها، الگوها و مدل‌ها، فرآیندها و اجزای اطلاعاتی در سطوح راهبردی، سازمانی و عملیاتی است. در سطح استراتژیک، استانداردهایی که مبنای مقایسه قرار می‌گیرند در عرصه‌های ملی و‌ یا بین‌المللی تعریف شده‌اند و ارزیابی‌ها در این سطح غالباً، زمینه‌ سنجش، ارزش‌گذاری و قضاوت در مورد عملکرد کلان دولت را در مقایسه با عملکرد آن در دوره‌های مختلف زمانی و یا در مقایسه با دیگر کشورها برحسب استانداردهای مربوط به هریک از بخش‌های مختلف توسعه فراهم می‌کنند. براین اساس، چه بخواهیم و چه خوشایندمان نباشد، این گونه ارزیابی‌ها معمولاً با استناد به منابع انتشار یافته توسط سازمان‌های بین‌المللی و موسسات و مراکز معتبر جهانی قابل اعتنا خواهند بود. ارزیابی عملکرد در سطح استراتژیک دستاوردهایی همچون کسب آگاهی از وضعیت موجود عملکرد کشور در مقایسه با استانداردهای جهانی و عملکرد کشورهای همتراز، اصلاح اهداف، سیاست‌ها، استراتژی‌ها و خط مشی‌های کلی برنامه‌های توسعه‌ای کشور، ارتقای سطح شفاف‌سازی و پاسخگویی دولت و تبیین نقاط قوت و ضعف‌ عملکردی را برای بهبود مستمر کارکردهای آتی به همراه دارد. در این راستا، ارزیابی عملکرد در سطوح سازمانی و عملیاتی نیز بر اهدافی همچون کارآیی، اثربخشی و انعطاف پذیری برای پاسخگویی به نیازهای نوین متمرکز است. با این مقدمه به خوبی می‌توان دریافت که ارزیابی عملکرد فرآیندی است برای بررسی نظام‌مند،سنجش و مقایسه میزان و نحوه دستیابی به وضعیت مطلوب و مورد انتظار، به‌ این ترتیب تنها در صورتی می‌تواند مبنای قضاوتی منطقی قرار‌گیرد که از نظام یافتگی هدف‌مندی برخوردار باشد، معیارها و شاخص‌های معین، قابل اندازه‌گیری و اختصاصی داشته باشد، اهداف و انتظارات قابل حصول در موعد مقرر را شامل شود و در نهایت، به زمان، فرآیند و نتیجه معطوف باشد. نظام ارزیابی عملکرد، وضع مطلوب و مورد انتظار را با استانداردهای مبنا و قابل قبول محک می‌زند. استانداردهایی که از آن رو حایز اهمیت‌‌اند که تفسیر تحقق اهداف را در یک بازه مشخص و قابل اندازه‌گیری با استناد به نتایج عینی و یا ذهنی مورد انتظار از عملکرد نهاد اجرایی ممکن می‌سازند. ● به دور از شعارگرایی با این‌حال، علاوه بر استانداردها، ارزیابی عملکرد بدون توجه به شاخص‌ها، سنجه‌ها و نمایه‌های تعریف شده ممکن نیست. ملاک‌هایی که خصوصاً در بخش بهداشت و درمان باید به دور از هرگونه جوزدگی و شعارگرایی، واقعی، قابل اعتماد و پایا بوده و با ماهیت فعالیت‌ها و فرآیندهای سازمانی منطبق باشند و شاید مهم‌تر از همه از منظر ذی‌نفعان صحیح و منصفانه (Fair) انتخاب شده باشند. همان‌گونه که اشاره شد، فرآیند منصفانه ارزیابی عملکرد در صورتی کامل خواهد بود که هر سه مرحله سنجش، ارزش‌گذاری و قضاوت آن مستند و مبتنی بر شواهد انجام شوند. بر این اساس آنچه در کنار انتخاب استانداردها و شاخص‌های مناسب اهمیت می‌یابد، انتخاب الگو و مدل ارزیابی عملکرد سازمانی است، چرا که با بهره‌گیری از شاخص‌ها و نمایه‌ها تنها زمینه اجرای مرحله نخست این فرآیند(سنجش) مهیا می‌شود، درحالی‌که برای ارزش‌گذاری و قضاوت، طراحی و گزینش الگو و مدلی مناسب ضروری است. در بخش بهداشت و درمان مدل‌های عمومی و اختصاصی متنوعی می‌توانند ملاک عمل قرار‌گیرند که ذکر قلمرو و خصوصیات همه آنها در این مختصر ممکن نیست، اما آنچه مهم می‌نماید آن است که به هر حال بدون استفاده از مدل ارزیابی، تجزیه و تحلیل، ممیزی و ارزش‌گذاری فعالیت‌ها ممکن است از مسیر عدالت و انصاف منحرف و به بزرگ‌نمایی عملکرد خود و خُردنگاری تلاش دیگران منجر شود. شکی نیست آنچه تفاوت میزان دستیابی به اهداف نظام سلامت را در کشورهای مختلف رقم می‌زند، تفاوت «کارآیی» نظام‌هایی است که انتخاب کرده و مورد استفاده قرار داده‌اند. راه دور نرویم، فقط به این سوال پاسخ گوییم: آیا ما سیمای کشوری را داریم که سرآمدی در منطقه و الهام بخش بودن در جهان را برای خود متصور بوده و نظام سلامت آن پایان برنامه پنج‌ساله‌ای را تجربه می‌کند که قرار بود اجرای آن درصد خانوارهای متحمل هزینه‌های کمرشکن و سهم مردم از پرداخت هزینه‌های سلامت را کاهش داده و شاخص عدالت در تأمین منابع مالی بخش سلامت را بهبود بخشد؟