شهر سوخته، شهری پنجهزار ساله در کویردر انتظار آغاز جدیدترین فصل کاوش از سوی باستانشناسان و پژوهشگران داخلی و خارجی قرار دارد.بیگمان کمتر کسی را میتوان یافت که از شهر سوخته و کشفیات منحصر به فرد آن در شمال سیستان و بلوچستان چیزی نشنیده باشد.شمال سیستان و بلوچستان محوطهای را در خود جای داده است که حیرت همگان را برمیانگیزد.با حرکت در مسیر زاهدان ـ زابل و در حاشیه این جاده در ۵۵کیلومتری سیستان تپههایی خودنمایی میکند که زوایای مختلف آن اکنون موجب حیرت باستانشناسان و مردم دنیا شده است.صدای پای تاریخ را در جای جای نقاط منطقه سیستان و بویژه شهر سوخته میتوان شنید.شهرسوخته، شهری است که اسرار نهفتهاش در هرفصل کاوش نظر مردم دنیا را به سوی خود جلب میکند. باستانشناسان و پژوهشگران داخلی و خارجی با دستان پرتوان و اندیشه خود تاکنون توانستهاند اسرار و رازهای نهفتهای را از نحوه سکونت مردمان ۵۰۰۰ سال پیش در محوطهای که معلوم نیست آن زمان چه نام داشت کشف کنند.محوطه شهر سوخته که ۱۵۰هکتار وسعت دارد از سوی باستانشناسان و کارشناسان داخلی و خارجی تاکنون ۱۲ فصل مورد کاوش قرار گرفته و اسراری بس منحصر به فرد از زیر خروارها خاک برای آیندگان نمایان شده است.این شهر باستانی از بخشهای مختلفی شامل بناناهای یادمانی، گورستان، مسکونی شرقی، صنعتی و مرکزی تشکیل شده است.
● نخستین کاوش
شهر سوخته ابتدا در سال ۴۶ توسط باستانشناسان و پژوهشگرانی از ایران وایتالیا به سرپرستی موریسیو توزی مورد کاوش قرار گرفت.پس از انقلاب کاوشهای جدی این محوطه بیمانند توسط هیات ایرانی به سرپرستی دکتر سیدمنصور سید سجادی آغاز شد تا اسرار پنهان شده در ریگهای دشت سیستان به جهانیان معرفی شود.شهرسوخته تاکنون با فعالیت باستانشناسان و پژوهشگران با انجام ۱۲فصل کاوش به جهانیان معرفی شده است .البته کارشناسان معتقدند که تاکنون با انجام این ۱۲فصل فقط بیش از ۴ درصد از شهر سوخته مورد حفاری و تحقیق قرار گرفته است.آثار بدست آمده از فصول مختلف کاوش در شهر سوخته وجود علوم و صنایع مختلف را در این مکان برای مردم دنیا به اثبات رسانده است.علم ریاضیات با کشف خط کشی از چوب آبنوس با دقت نیم میلیمتر، صنعت جواهرسازی با کشف انواع سنگهای تزیینی، هوش بالا با کشف انواع بازیهای فکری، پزشکی با جراحی جمجمه ، دامداری و نیز وجود نخستین انیمیشن جهان و از همه مهمتر چشم مصنوعی که در کاوشهای سه سال پیش پیدا شد، نمونهای از افتخارات ساکنان سرزمین سیستان و بویژه شهر سوخته در ۵۰۰۰ سال پیش است.
کشف چشم مصنوعی در سه سال پیش خبری بود که همگان را بویژه باستانشناسان و پژوهشگران را حیرت زده کرد.این چشم به زنی تنومند بیست و پنج تا سی ساله تعلق دارد که در قبر شماره ۶۷۰۵ منطقه گورستان مدفون بوده است.به علت طول زمان زیادی که بخش زیرین چشم مصنوعی با پلک در تماس بوده آثار ارگانیکی پلک چشم در روی آن قابل مشاهده است. در ساخت این چشم از قیر طبیعی مخلوط با نوعی چربی جانوری استفاده شده است. در روی این چشم مصنوعی ریزترین مویرگهای داخل چشم توسط مفتولهای طلایی به قطر کمتر از نیم میلیمتر طراحی شدهاند. مردمک این چشم در وسط طراحی شده و تعدادی خطوط موازی که تقریباً یک لوزی را تشکیل میدهند در پیرامون مردمک دیده میشود و از دو سوراخ جانبی واقع در دو سوی این چشم مصنوعی برای نگهداری و اتصال آن به حدقه چشم استفاده میشده است. بررسیهای انسانشناسی نشان میدهد که به احتمال زیاد این زن دو رگه بوده است. در این گور همچنین ظروفهای سفالی، مهرههای تزیینی، یک کیسه چرمی و یک آینه مفرغی یافته شده است.
قدمت این قبر و چشم مصنوعی یافت شده به حدود ۴۸۰۰ سال پیش از این میرسد.خودکفایی اقتصاد شهر سوخته یکی از نکات مهم است که کمتر میتوان در محوطههایی با قدمت مشابه جستجو کرد.شواهد مکتوب نشان میدهد که پیش از آغاز کاوشهای شهر سوخته بسیاری از باستانشناسان بر این باور بودند که مراکز فرهنگی وتمدنی در میان رودان و جنوب غربی ایران واقع است. دورههای دوم و سوم که مربوط به اواسط دوران مفرغ هستند دورههای شکوفایی شهر سوخته بشمار میروند .وجود اشیا و سنگهایی که مواد اولیه آن متعلق به منطقه شهر سوخته نیست نشان می دهد که شهر سوخته در دوره زندگی فعال خود با تعدادی از شهرها و مراکز باستانی همزمان روابط اقتصادی محکمی داشته است.
● دورههای استقراری
تحقیقات بر روی آثار مکشوفه از مناطق مسکونی و گورستان شهر سوخته نشان میدهد، مردم این شهر در چهار دوره استقراری بین سالهای ۱۸۰۰ تا ۳۲۰۰ پیش ازمیلاد سکونت داشته اند.یکی از دلایل نامگذاری شهرسوخته به این نام را سوختن شهر در دو مرحله در ۲۷۰۰و ۲۴۰۰قبل ازمیلاد ذکر کردهاند. تا پیش از آغاز کاوش در شهرسوخته، بسیاری از باستانشناسان و پژوهشگران بر این باور بودند که مراکز فرهنگی و تـمـدنـی فـقـط در مـیان رودان، بین النهرین و جنوب غربی ایران قرار دارند. عمده فعالیت باستان شناسان و پژوهشگران در فصلهای کاوش، جستوجو در گورستان، بناهای یادمانی و منطقه مسکونی متمرکز بوده است.به گفته کارشناسان و باستانشناسان حفاری کامل در شهر سوخته سیستان چهار نسل به طول میانجامد.
باستانشناسان در طول فصول کاوش تاکنون فقط توانستهاند درصد کمی از این شهر باستانی را مورد کاوش و پژوهش قرار دهند. برای انجام هر فصل کاوش در شهر سوخته حداقل دو سال مطالعه نیاز است. البته حضور فارغ التحصیلان بومی دانشگاه زابل و زاهدان همراه باستانشناسان برای همکاری در انجام کاوش یکی از موارد مهم در این کاوشها بشمار میرود.نیروهای بومی استان سیستان و بلوچستان از استعداد خوبی برخوردار هستند زیرا هیچ زمان یک تیم به تنهایی نمیتواند به نتایج درست و اهداف کلی برسد. هر سال در فصول کاوش در شهر سوخته از پژوهشگرانی در رشتههای گیاهشناسی، زمین شناسی، انسان شناسی، جغرافیای طبیعی و پزشکی کمک گرفته میشود.در گورستان شهرسوخته انواع گیاهان، مواد غذایی، سفال، ابزار بازی، پارچه رنگی و وسایل آرایشی کشف شده است که این ویژگیها، شهرسوخته را از دیگر محوطههای باستانی متمایز میکند. کارشناسان با تحقیقات برروی پارچههای رنگی کشف شده درشهرسوخته به این نتیجه رسیدهاند که بزرگترین مجموعه پارچه و مواد اورگانیکی دنیا در این شهر وجود دارد. پارچههای کشف شده درشهرسوخته زابل ۱۲نوع اعلام شده است که تحقیقات بیشتر برروی این پارچهها همچنان ادامه خواهد داشت. شهر سوخته از نظر تقسیم بندی بین دیگر محوطههای باستانی دنیا بیمانند است به طوریکه تقسیم بندی محلات مختلف شامل منطقه سکونت، بناهای یادمانی و محل کارگاههای صنعتی مسالهای است که درهیچ شهر باستانی وجود ندارد دو نمونه ازگورهای کشف شده درگورستان شهرسوخته سردابهای و بقیه ساده است و. تاکنون نه نمونه گور و نحوه تدفین مردگان در شهرسوخته زابل کشف شده است.
● گورستانی با ۴۰هزار قبر
در گورستان شهرسوخته انواع مختلف گیاهان، مواد غذایی، سفال، ابزار بازی،انواع پارچه رنگی و وسایل آرایشی کشف شده که این ویژگیها شهرسوخته را نسبت به دیگر محوطههای باستانی متمایز میکند. تحقیقات نشان میدهد که نزدیک به ۴۰هزار قبر با بیش از ۴میلیارد ماده فرهنگی درگورستان ۲۵هکتاری این شهر وجود داشته باشد. تحقیقات باستانشناسان نشان میدهد که شهرسوخته در ۵۰۰۰سال پیش با داشتنآب و هوایی مناسب منطقهای سرسبز با پوشش گیاهی متنوع بوده و قرار است فصل سیزدهم کاوش در شهر سوخته سیستان بزودی با حضور باستانشناسان مطرح کشورمان آغاز شود. هر سال با کاوشها و تحقیقات عمیق در شهر سوخته اسرار بیشتری از زندگی مردم این سامان در ۵۰۰۰ سال قبل آشکار میشود.
در کنار انجام کارهای باستانشناسی، پژوهشکده باستانشناسی نیز در این محوطه فعال شده است. در سالهای اخیر با برنامهریزی انجام شده بانک اطلاعاتی سفال شهر سوخته نیز راه اندازی شده است. سالم ماندن برخی مواد غذایی بین اشیا و سفالینههای کشف شده از شهر سوخته نشاندهنده وجود منطقهای بکر از نظر آب و هوایی است. در یکی از گورهای کشف شده از شهر سوخته نمونههایی از پارچه زرشکی وابریشمی نیز توسط تیم باستانشناسی بهدست آمده است کهتحقیقات بیشتر بر روی آنها ادامه دارد. در پژوهشکده شهر سوخته مطالعات باستانشناسی، انسانشناسی، گیاه باستانشناختی، ژئوفیزیک، نقشه برداری و دیگر فعالیتهای علمی در ارتباط با اشیا واسکلتهای بهدست آمده از این شهر و دیگر محوطههای باستانی هم دوره انجام میگیرد تاکنون درباره شهرسوخته بیش از ۳۳کتاب و مقاله به زبانهای فارسی و بیش از ۱۷ مقاله انگلیسی، فرانسه، روسی و ایتالیایی منتشر شده است.تهیه نقشه دیجیتالی از شهر سوخته نیز یکی از فعالیتهای منحصر به فرد است که این محوطه از نظر ارزشمندی و پژوهشی و گردشگری بررسی و طبقه بندی میشود. در شرایط حاضر که نزدیک به ۲۰۰۰ سال از پایان استقرار انسان در شهر سوخته زابل میگذرد، انواع سفالینهها و ظروف سنگی را که برخی از آنها شکستهاند را میتوان درسطح محوطه وسیع این شهر پیدا کرد .این ظروف و سفالینههای شکسته به همراه انواع پارچه، حصیر و چوب نشان میدهد که این سرزمین روزگاری یکی از نقاط غنی جهان در ۵۰۰۰سال پیش بودهاست.
نخستین انیمیشن دنیا اثری منحصر به فرد در کشفیات شهر سوخته است که اوج خلاقیت مردمان این دیار را میرساند. نخستین انیمیشن دنیا بزی را نشان میدهد که در پنج حرکت و درمدت ۲۰ثانیه برای خوردن برگ به روی درخت میرود. باستانشناسان و پژوهشگران این نقش را قدیمیترین نقاشی متحرک دربین مردمان باستان یا انیمیشن نامیدهاند. تنوع آثار و بقایای مادی ذخیره شده در تپههای شهر سوخته در هزارههای گذشته به باستانشناسان و دانشمندان علوم مختلف اجازه میدهند تا با آزمایش و مطالعه این مواد، بخشهایی از زندگانی روز مره و اجتماعی و همچنین روابط خارجی این شهر را با سایر شهرهای باستانی مورد مطالعه و پژوهش قرار دهند.باستانشناسان معتقدند که در مورد خط و نیز آیین ساکنان شهر سوخته هنوز کتیبه یا شاخصهای بهدست نیامده است، اما شواهد از نحوه تدفین مردگان نشان داده که ساکنان این محوطه گویی به مذهب ویژهای وابسته بودهاند. برخی میگویند ساکنان شهر سوخته بهدلیل تدفین سر مردگان روبروی طلوع خورشید، خورشید را عبادت میکردهاند. اما این ادعا تا واقعیت فاصله زیادی دارد. هم اکنون تمامی مواد فرهنگی بهدست آمده از کاوشهای باستانشناسی شهر سوخته در بانکهای اطلاعاتی جمع آوری شده اند.در دوازدهمین فصل کاوش فعالیت به دو بخش ساماندهی اشیای بهدست آمده از ۱۱ فصل قبلی و نیز کاوشهای باستانشناسی این محوطه تقسیم بندی شده بود.
