ضدآفتاب‌ یک ضرورت است؛ نه یک تفنن!

خورشید همواره به‌عنوان منبع عظیم انرژی و سرآغاز حیات، رشد گیاهان و بقای زندگی بر سیاره زیبای زمین شناخته‌شده و پذیرفتن احتمال مضربودن پرتوهای آن برای انسان هرگز آسان نبوده است..... پیش از انقلاب صنعتی، پوست روشن مرسوم بود زیرا نشان‌دهنده ثروت و بی‌نیازی از کارکردن در بیرون از خانه محسوب می‌شد. اما با صنعتی‌شدن کشورها، گرایش به پوست برنزه افزایش یافت. پس از پایان جنگ جهانی دوم، برنزه کردن پوست به عنوان الگویی از سلامت، ثروتمندی و پیروی از مد به‌طور فزاینده‌ای محبوبیت و عمومیت پیدا کرد اما اخیرا به علت بالا رفتن سطح آگاهی افراد، افزایش سرطان‌های پوستی و نازک شدن لایه ازن از محبوبیت آن کاسته شده و متخصصان تلاش می کنند تا از گسترش آن بکاهند. این روزها برنامه‌ریزی برای تغییر عقاید و رفتار انسان‌ها بسیار مشکل شده است. با وجود اینکه اطلاع‌رسانی زیاد مشکل نیست و به نظر می‌رسد سطح آگاهی در مورد حفاظت پوست و خطرهای سرطان پوست بالا باشد اما بسیاری از مردم هنوز بر این باورند که فواید برنزه کردن بیش از خطرهای آن است و حتی افرادی که از خطرهای آن مطلع هستند نیز دربرابر تغییر رفتار، مقاومت نشان می‌دهند. یکی از موانع عمده در زمینه برنزه شدن این باور غلط است که قرار گرفتن در برابر نور آفتاب، سالم و بهداشتی است و بعد از برنزه‌شدن شخص جذاب‌تر به نظر می‌رسد. نور خورشید شامل اشعه‌هایی با طول موج‌های متفاوت است؛ اشعه ماورای بنفش (UV )، اشعه مادون قرمز و اشعه مرئی. از نظر صدمه‌های پوستی و حفاظت در برابر نور خورشید، اشعه UV اهمیت دارد. اشعه UV برخلاف طیف مرئی که قابل مشاهده با چشم غیر مسلح نیست به سه دسته UVA، UVB و UVC تقسیم می‌شود. تقریبا تمام اشعه UVA و حدود ۱۵– ۵ درصد اشعه UVB به سطح زمین می‌رسد و اگر چه میزان کمی از اشعه UVB به زمین می‌رسد اما این طول موج‌های کوتاه، انرژی بیشتری داشته و بیشترین آثار زیانبار نور خورشید ناشی از همین میزان ناچیز تابش اشعه UVB است. بر همین اساس UVC خطرنا‌ک‌ترین اشعه برای ارگانیسم زنده به شمار می‌رود اما بیشتر آن در جو زمین توسط لایه ازن جذب شده و به سطح زمین نمی‌رسد. ● آفتاب با پوست چه می‌کند؟ تابیدن بیش از اندازه نور خورشید به سطح پوست سبب بروز سوختگی می‌شود که به صورت قرمزی، التهاب و حتی بروز تاول در موارد شدید ظاهر می‌شود. از سوی دیگر تماس مزمن با نورخورشید، سبب بروز پیری زودرس پوست (که خود را با ایجاد خطوط پوستی، چروک و لک‌های پوستی نمایان می‌کند) و تغییر در قوام و الاستیسیته پوست می‌شود. قابل ذکر است که قرمزی و تغییرهای التهابی که در سطح پوست دیده می‌شود عمدتا به واسطه UVB به وجود می‌آید و تغییرهایی که به شکل پیری پوست بروز می‌کند عمدتا به واسطه UVA است. ارتباط بین نور خورشید و سرطان‌های پوست بیش از صد سال است که محرز شده و اگرچه عمده آثار مخرب ژنتیکی UV به طیف UVB مربوط شده است اما امروزه ثابت شده که هر دو طیف UVA و UVB در آثار سرطان‌زایی نورخورشید دخیل هستند. نکته حایز اهمیت این است که امواج UVA توانایی عبور از میان ابرها و شیشه را دارند بنابراین هوای ابری و فضاهای سر پوشیده مصونیتی در برابر آن ایجاد نمی‌کند و با توجه به عدم ایجاد علایم فوری توسط UVA (بر خلافUVB ) فرد از این در معرض بودن آگاهی ندارد. تاکنون تصور می‌شد، امواج UVA «برنزه شدن ایمن» را ایجاد می‌کند و بیشتر سالن‌های برنزه‌کننده همچنان برای دستیابی به آن از لامپ‌های UVA استفاده می‌کنند. هرچند حتی اشعه‌های UVA موجب صدمه رساندن به پوست می‌شود. حقیقت دیگری که باید به خاطر سپرده شود این است که میزان زیادی از تابش آفتاب از سطح آب، شن و ماسه، سیمان کف خیابان و کفپوش پیاده‌رو – تمام سطوحی که یک فرد ممکن است حتی زمانی که در سایه نشسته است در معرضش باشد – بازتاب می‌شود. در عین حال باید به این مطلب نیز اشاره کرد که آثار نور خورشید تجمعی هستند و خیلی از تظاهرات به واسطه تخریب تدریجی پوست به وجود می‌آیند و می‌توانند به دنبال دوره‌های جداگانه اکسپوژر (قرارگیری در معرض نور خورشید) ایجاد شوند، که هر کدام به تنهایی برای ایجاد قرمزی پوست کافی نیست. ● آفتاب فقط به پوست آسیب نمی‌زند! آنچه تا کنون گفته شد، آثار نور خورشید روی پوست است اما باید در نظر داشت که نور خورشید به غیر از آثار پوستی سبب صدمه به چشم‌ها نیز می‌شود. قرار دادن چشم‌ها در معرض تابش شدید آفتاب، بدون محافظ مناسب باعث صدمه دیدن عدسی‌های چشم می‌شود که خطر ایجاد آب‌مروارید را به دنبال دارد. شواهدی وجود دارد بر این مبنا که قرار گرفتن متوالی و طولانی‌مدت در معرض تابش نور خورشید ممکن است به شبکیه چشم نیز صدمه بزند. ● ویتامین D و نور خورشید شاید این سوال برای خوانندگان ایجاد شود که ویتامین D برای بدن و قوی ساختن استخوان‌ها مورد نیاز است و قرار گرفتن در معرض نور خورشید، تولید ویتامین D در انسان‌ها را تحریک می‌کند پس در صورت پرهیز از قرار گرفتن در برابر نور آفتاب و یا استفاده از ضدآفتاب چگونه می توان آن را کسب کرد؟ باید در نظر داشت که میزان نور خورشید لازم برای تولید ویتامین D کم است و قرار گرفتن چند سانتی‌مترمربع از پوست برای چند دقیقه در روز کافی است. همچنین مقدار قابل قبولی ویتامین D در رژیم غذایی اکثر مردم، حتی بدون هیچ اقدام خاصی در این‌باره، وجود دارد. خلاصه آنکه خطرهای قرار گرفتن در معرض اشعه UV بر منافع محدود آن برتری دارد و امروزه کاهش تماس با اشعه ماورای بنفش یک هدف کلیدی در تمام برنامه‌ریزی‌های موجود برای تامین سلامت افراد به شمار می‌رود. ● طرز حفاظت از پوست در برابر آثار مضر آفتاب اساسا محافظت بر پایه پرهیز از قرار گرفتن در معرض آفتاب است. به عبارت دیگر، به طور ایده‌آل فرد نباید در معرض تابش آفتاب قرار بگیرد. مناسب‌ترین راهکارها برای حفاظت در برابر اشعه آفتاب می‌تواند موارد زیر باشد: ▪ حتی‌الامکان زمان فعالیت‌های خارج از خانه باید برای ساعت‌هایی که سطح تابش خورشید نسبتا کم است، برنامه‌ریزی شود. از قرار گرفتن در معرض آفتاب در ساعت‌های بین ۹ صبح تا ۴ بعدازظهر که زمان شدیدترین تابش خورشید است باید تا حد ممکن پرهیز شود. ▪ مهم است که در طول فعالیت‌های خارج از خانه، قرار گرفتن در سایه و پوشیدن لباس مناسب تا حد امکان رعایت شود. باید به خاطر سپرده شود که مقدار زیادی از تابش نورخورشید از سطح آب، آسفالت و سطح پیاده‌روها- همه آن چیزهایی که یک فرد ممکن است حتی در حالت قرار داشتن در سایه در معرضش باشد- بازتاب می‌شود. ▪ روزهای ابری خنک‌ترند و تابش آفتاب کمتر است، اما درصد قابل‌توجهی از اشعه‌های ماوراء‌بنفش از ابرها عبور می‌کنند، بنابراین حتی در روزهای ابری حفاظت مناسب باید انجام گیرد. ▪ آفتاب سوختگی شدید می‌تواند در برف نیز رخ دهد که به علت بازتابش درصد نسبتا زیادی از اشعه‌های خورشید از سطح برف است. به علاوه هر چه ارتفاع بیشتر باشد مقدار بیشتری از نور آفتاب به زمین می‌رسد، زیرا اشعه‌ها باید از لایه نازک‌تری از اتمسفر (که اشعه‌ها را تا حدی فیلتر می‌کند) عبور کنند. بنابراین در زمان قرار گرفتن در منطقه برفی، مهم است که از قسمت‌های غیرپوشیده شده -به خصوص صورت و گوش‌ها- حفاظت شود. ▪ اکثر لباس‌ها به میزانی پوست را در برابر اشعه‌های خورشید محافظت می‌کنند، هر چه لباس ضخیم‌تر و بافت لباس متراکم‌تر باشد، سطح بالاتری از محافظت را ایجاد می‌کند. رنگ لباس هم فاکتور مهمی ‌است؛ رنگ‌های مختلف، اشعه‌ها را به میزان متفاوتی جذب یا بازتاب می‌کنند و قابلیت‌های محافظتی یک لباس به ترکیب شیمیایی ماده رنگی به کار رفته در پارچه لباس‌‌های مختلف بستگی دارد. رنگ کردن یک پارچه ممکن است فاکتور محفاظتی در برابر آفتاب( SPF) لباس را تا ۴ یا بیشتر، در مقایسه با لباس سفید، بالا ببرد. ● درباره ضدآفتاب‌ ضدآفتاب به هر ماده یا موادی اطلاق می‌شود که پوست را در برابر امواج ماورای‌بنفش حفاظت می‌کند. ضدآفتاب‌ها ممکن است به صورت لوسیون، کرم، رول، ژل یا اسپری باشند. ولی آیا می‌دانید SPF درج شده روی ضدآفتاب چه مفهومی دارد؟ روی اکثر ضدآفتاب‌ها عددی با عنوان SPF ذکر شده است. SPF مخفف Sunburn Protection Factor است و بیانگر نسبت مدت زمان ایجاد قرمزی به دنبال مصرف ضدآفتاب و عدم مصرف آن است. آنچه حایزاهمیت است این است که این معیار فقط جهت اندازه‌گیری UVBاست و به واسطه آن امکان بررسی حفاظت در برابر UVA نیست. برای دست‌یابی به SPF مندرج روی محصول، باید همه افراد ۲ میلی‌گرم از این ماده در هر سانتی‌مترمربع مصرف کنند و جهت پوشش مناسب روی صورت و گردن باید دو و نیم بندانگشت از ضدآفتاب در هر وعده استفاده شود. با توجه به اینکه ضدآفتاب‌ها به واسطه تعریق و شست‌وشو پاک می‌شوند یا در مواجهه با نور از بین می‌روند (خصوصا در انواع شیمیایی) و از طرفی نیمه عمر برخی ترکیب‌های موجود در ضدآفتاب‌ها کمتر از ۲ ساعت است، بنابراین توصیه می‌شود که ضدآفتاب نیم ساعت قبل از بیرون رفتن از منزل استفاده شود تا هنگام خروج از منزل کارایی کافی را داشته باشد و هر ۲ تا ۳ ساعت تجدید شود. ● دلیل تولید ضدآفتاب‌هایی با SPF بالاتر از ۳۰ چیست؟ ضدآفتاب‌های با SPF ۳۰ می‌توانند محافظت مناسب و کافی برای پوست ایجاد کنند ولی با توجه به اینکه، غالب مصرف‌کنندگان مقادیر کافی از ضدآفتاب را مصرف نمی‌کنند (۲ میلی‌گرم در هر سانتی‌مترمربع) و کاهش درSPF درج شده در اثر علل محیطی نظیر تعریق، شستشو و پاک کردن رخ می‌دهد و فیلترها به تدریج در برابر نورخورشید تخریب می‌شوند و از عیار حفاظتی ضدآفتاب کاسته می‌شود، بر همین اساس سازمان غذا و داروی آمریکا تولید ضدآفتاب‌های با برچسب SPF بالاتر از ۳۰ و حتی بالاتر از ۵۰ را مدنظر قرار داده است. ● انواع ضدآفتاب‌ ضدآفتاب‌ها براساس محتویات خود به دو نوع فیزیکی و شیمیایی تقسیم می‌شوند. ضدآفتاب‌های فیزیکی عمدتا شامل فیلتر‌هایی هستند که توانایی بازگرداندن و منعکس کردن نورخورشید را دارند و با نورخورشید واکنش شیمیایی نشان نمی‌دهند. این دسته عمدتا برای اطفال و بانوان باردار یا شیرده توصیه می‌شود. ضد‌آفتاب‌های شیمیایی همان‌گونه که از نامشان پیدا است عمدتا شامل فیلتر‌هایی هستند که با نورخورشید واکنش شیمیایی نشان می‌دهند و مانع از رسیدن نور آفتاب به سلول‌های پوست می‌شوند. ● مصرف ضد‌آفتاب‌ مختص تابستان است؟ نه، ضدآفتاب را باید در تمامی فصول (حتی زمستان) و در تمامی شرایط آب‌وهوایی (هوای صاف و آفتابی و هوای ابری) مصرف کرد. توصیه می‌شود تا تمامی‌ افراد بالای ۶ ماه از ضدآفتاب استفاده کنند. ولی آیا با مصرف ضدآفتاب می‌توان اطمینان داشت که محافظت کاملی در برابر نور آفتاب حاصل شده است؟ نکته‌ای که در پاسخ به این سوال باید به آن اشاره کرد، این است که استفاده از ضدآفتاب فقط به عنوان بخشی از دستورالعمل پیشگیری در برابر نورآفتاب است، چرا که حتی در صورت استفاده کافی و با تواتر صحیح از ضدآفتاب، محافظت صددرصد حاصل نمی‌شود و ضرورت استفاده از پوشش مناسب و حتی‌الامکان قرار نگرفتن در معرض نور در ساعت‌های اوج شدت آفتاب وجود دارد. ● توصیه‌هایی فراتر از مصرف ضدآفتاب ▪ محافظت باید پایدار و به میزان کافی باشد: هیچ نکته مثبتی در استفاده نامنظم از یک ضدآفتاب وجود ندارد، تحت چنین شرایطی، آسیب از حالت معمول نیز بدتر خواهد بود. باید به این نکته اشاره کرد که مصرف کم ضدآفتاب، خود می‌تواند سبب آسیب پوستی و لک روی پوست شود. ▪ استفاده از عینک آفتابی: عینک‌های آفتابی همان‌طور که چشم‌ها را محافظت می‌کنند، پوست اطراف آن را نیز محافظت می‌کنند. شیشه‌های عینک باید به نوعی باشند که ۱۰۰درصد اشعه‌های ماوراء‌بنفش را فیلتر کنند. بنابراین منطقی آن است که عینک‌های آفتابی ساخته شده توسط سازندگان معروف و معتبر، انتخاب شود. بهتر است که از عینک‌های آفتابی با شیشه‌های بزرگ و بیضی شکل، مشابه شکل چشم، یا شیشه‌هایی با محافظ جانبی پهن‌تر، جهت جلوگیری از اشعه‌هایی که از اطراف به چشم می‌رسند، استفاده شود. ▪ استفاده از کلاه‌های لبه‌پهن: کلاه‌هایی که لبه‌پهن ندارند، قادر به محافظت موثر از پوست صورت در برابر آفتاب نیستند. حتی کلاه‌های لبه‌پهن نیز محافظت موثر در برابر اشعه‌های خورشید را (آنها تقریبا معادل‌اند با یک ضدآفتاب با SPF ۳) تامین نمی‌کنند. از این جهت در هر حالت حتی زمانی که کلاه لبه‌پهن پوشیده می‌شود، محافظت‌های تکمیلی مانند استفاده از یک ضدآفتاب برای صورت و پرهیز از قرارگیری غیرضروری در معرض آفتاب، باید انجام شود. برای سرهای بی‌مو، که در معرض خطر بالای ایجاد آسیب خورشیدی هستند، کلاه نقش بسیار موثرتری را در محافظت پوست ایفا می‌کند. افراد بی‌مو و کم‌مو باید در طول فعالیت‌های خارج از خانه کلاه به سر کنند. ▪ استفاده از لباس‌های پوشیده: لباس‌های پوشیده با بافت متراکم و نازک (آستین بلند، شلواربلند یا دامن‌بلند) می‌توانند پوست را تا حدی در برابر نورآفتاب محافظت کنند. ▪ انتخاب محل مناسب: هنگام بیرون رفتن، حتی‌الامکان در سایه باشید. ▪ به موقع ضدآفتاب بزنید: ضدآفتاب را ۳۰ دقیقه پیش از قرار گرفتن در آفتاب، در تمام نواحی باز پوست استفاده کنید و پس از شنا کردن یا عرق کردن آن را تکرار کنید. ● ضدآفتاب‌ها عارضه‌ای هم ‌‌دارند؟ ضدآفتاب‌ها نیز نظیر هر محصول مراقبت از پوست می‌توانند در برخی افراد با حساسیت پوستی بالا، سبب ایجاد پاره‌ای از عوارض شوند، نظیر: ▪ سوزش چشم‌ها: این یک عارضه متداول در صورت استفاده از یک ضدآفتاب است. حس سوزش غالبا به تحریک شدن چشم‌ها توسط بخار این محصول بستگی دارد. افرادی که با این مشکل مواجه می‌شوند، باید ضدآفتاب‌شان را عوض کنند (ترجیحا از ضدآفتاب فیزیکی که حاوی دی‌اکسیدتیتانیوم است، استفاده کنند) یا ضدآفتاب را با فاصله بیشتری نسبت به لبه پلک استفاده کنند. به طورکلی، هر ضدآفتابی که در تماس مستقیم با چشم‌ها قرار بگیرد، به دلیل مالیدن چشم‌ها توسط فرد پس از استفاده از ضدآفتاب، یا به دلیل «رونده بودن» آن، می‌تواند باعث سوزش چشم شود. ضدآفتاب‌های مقاوم در برابر آب کمتر «رونده» هستند و برای مناطق اطراف چشم‌ها پیشنهاد می‌شوند. ▪ حساسیت پوستی: از آنجایی که احتمال ایجاد حساسیت به دنبال مصرف تمامی محصول‌های پوستی امکان‌پذیر است یک مشکل‌ متداول دیگر، حساسیت پوستی پس از مصرف ضدآفتاب است. این مساله بیشتر در مورد ضدآفتاب‌های شیمیایی مشکل‌زاست. ضدآفتاب‌های فیزیکی، عموما باعث واکنش‌های پوستی نمی‌شوند. در بسیاری موارد، حساسیت پوست ناشی از تماس با ضدآفتا‌ب‌ها، به دلیل سایر سازه‌های موجود در محصول، مثل عطرها یا نگه‌دارنده‌ها است و لزوما به خاطر خود ضدآفتاب نیست. حساسیت پوستی در افراد می‌تواند به شکل قرمزی، سوزش یا خارش ظاهر شود و حتی در مواردی پس از التهاب، لک ایجاد کند. با توجه به این موضوع که ضدآفتاب‌های حاوی فیلترهای شیمیایی می‌توانند ایجاد حساسیت بکنند، مصرف‌کننده می‌تواند از ضدآفتاب فیزیکی استفاده کند. در همین راستا این نکته را نیز باید درنظر داشت که متاسفانه ورود یا تولید محصول‌های آرایشی و پوستی فاقد نام و نشان معین، تقلبی و یا فاقد تاییدیه وزارت بهداشت نیز در ایجاد عوارض ناشی از مصرف آنها سهم عمده‌ای دارند و بنابراین ایجاب می‌کند تا مصرف‌کنندگان، محصول‌های معتبر با تاییدیه وزارت بهداشت را از مراکز معتبر تهیه کنند تا از این‌گونه مشکل‌ها به مقدار قابل‌ملاحظه‌ای کاسته شود. ● خلاصه اینکه... خلاصه اینکه بررسی‌های اخیر افزایش آمار شیوع تومورهای پوستی را در میان مردم، با وجود افزایش آگاهی و تولید روزافزون ضدآفتاب‌ها نشان می‌دهد. دلیل اصلی به طور آشکار این است که مصرف‌کنندگان آنها با تصور اشتباه از برخورداری از امنیت و حفاظت کامل، به قرار گرفتن طولانی مدت در برابر آفتاب ترغیب می‌شوند. باید به خاطر سپرده شود که، با ماندن در آفتاب برای مدت زمان طولانی، حتی فردی که به شکل کامل و مناسب پوستش را با یک ضدآفتاب پوشانده است، به پوستش اجازه می‌دهد که مقدار مشخصی از تابش که باعث صدمه به پوست می‌شود را جذب کند. ضدآفتاب‌ها آخرین خط دفاعی در برابر خورشید هستند. آنها برای ایجاد مقداری محافظت در برابر بخش‌هایی از بدن، مثل صورت و دست‌ها، که به ناچار در معرض آفتاب هستند، طراحی شده‌اند. خط‌مقدم دفاع، اجتناب از خورشید تا حدامکان است.