ضرورت بردباری سیاسی

سراسر تجربه این قرن در همه جهان حکایت از درگیری های بی پایانی بین گروه های مختلف سیاسی و فرهنگی دارد؛ درگیری هایی که گاه با خشونت هایی بی منطق ره به فاجعه می برند و به جنگ هایی خانمان سوز و ویرانگر تبدیل می شوند. «دیتر زنگهاس» نظریه پرداز برجسته آلمانی که در موسسه مطالعات بین فرهنگی و بین المللی دانشگاه برمن در بخش پژوهش صلح، منازعه و توسعه فعالیت می کند در کتاب «برخورد درون تمدن ها» با مطالعه کامل تضادهایی که اکنون در گستره تمدنی بشر سبب ساز نزاع و خشونت شده بر این باور تاکید می کند که نزاع نه در میان تمدن های گوناگون، که در درون تمدن ها و بین نیروهای تحولخواه و متحجر است و راه حل نهایی، یادگیری جمعی همزیستی و بردباری سیاسی است. او معتقد است نوسازی (مدرنیزاسیون) فرآیندی ناآرام و کشمکش آفرین است زیرا پایه سنتی بازتولید اقتصادی و الگوهای لایه بندی اجتماعی، جهت گیری های ارزشی جمع گرا و در نتیجه، شکل های سنتی حکومت را مورد پرسش و تردید قرار می دهد. همه این رویدادها در تاریخ اروپا به وقوع پیوسته اند و امروزه خود را در سرتاسر جهان در مقابل چشم ما تکرار می کنند. جامعه هایی که در معرض نوسازی قرار گرفته اند با خودشان دچار کشمکش و تضاد شده اند. هرچه نوسازی بیشتر پیشرفت می کند گروه بندی های قدیم و جدید اجتماعی زمینه مشترک برای حفظ هویت و دفاع از منافع را دشوارتر می یابند؛ بدیهی است که چنین چیزی را نمی توان در ترتیبات دیرپا پیدا کرد. در جوامعی که بدون تردید تکثرگرا محسوب می شوند، کل سازمان نظم عمومی مورد چون و چرا قرار می گیرد. هر جا نوسازی روی می دهد و تکثرگرایی گسترش پیدا می کند، پیدا کردن (و حتی ابداع) یک نظم عمومی منطبق با نیازهای روزمره به یکی از بزرگ ترین وظایف فرهنگی تبدیل می شود. چون فرهنگ های سنتی از این شکل مدرن تکثرگرایی بی اطلاعند، این وظیفه به ناچار به دفاع از سنت های متعلق به خودشان تبدیل می شود. از نگاه «زنگهاس» بردباری در این جوامع که دچار تحول ساختاری می شوند و به سوی نوسازی و تجدد راه می پیمایند و در معرض فرآیند تکثری فزاینده قرار می گیرند، امری ضروری است. او یکی از وجوه این تکثر را پیدایش جهت گیری های جدید فکری و کثرت یافتن منفعت ها و هویت های جدید و سیاسی شدن برگشت ناپذیر آنها می داند. «زنگهاس» با تیزبینی تفاوت های فرهنگی را می پذیرد و بر این باور است که بدون رویارویی های شدید فکری بر سر اصول بنیادین در درون هر فرهنگ- که به عنوان منازعه یی میان مکتب های فکری رقیب تفسیر می شد- شواهد اصیل فرهنگی که هسته های بلورین فرآیندهای بعدی را تشکیل می دادند، احتمالاً تنها اهمیتی محلی پیدا می کردند یا حتی مبهم و پیچیده می شدند. بنابراین، این کشمکش ها جزء جدایی ناپذیر فرهنگ های برجسته محسوب می شدند و پیامدهای دور و دراز فراوانی داشتند. این کشمکش به توسعه خودآگاهی فرهنگ سنتی و در نتیجه به بازنگری فرهنگی نیز یاری می رساند اما هنگامی این تفاوت های فرهنگی، سیاسی می شوند و اوج می گیرند که اقلیت های فرهنگی و اجتماعی در تحقق اهداف اقتصادی و اجتماعی خود با مانع روبه رو شوند و چاره را در جدال ببینند. بنابراین باید دولت دموکراتیک با ایجاد قوانین مشارکتی حداکثری از سرخوردگی شهروندان جلوگیری کند. در گستره جهانی هم وی با رد «برخورد تمدن ها» آن را نظریه یی تحریک آمیز می خواند که تمام تمدن ها را ایستا و خشن ارزیابی می کند. در عوض «زنگهاس» با بیان شواهد بسیار، هریک از تمدن های غربی، اسلامی، چینی، بودایی و... را برآیند مکاتب فکری، مذاهب، گروه های قومی و ملی و اقشار و طبقات رنگارنگ می داند با پویایی، انعطاف پذیری و لطافت خاص خود، که می توانند با بردباری، همزیستی سیاسی بالنده یی را تجربه کنند. وظیفه فرهنگی همه انسان ها، نهادها و دولت ها از نگاه «زنگهاس» این است که با تمام توان برای نوآوری و گفت وگوی فرهنگی برای ایجاد تحمل و مدارا اقدام کنند تا بتوانند در روندهای یادگیری جمعی و بردباری سیاسی نقشی شایسته داشته باشند. اما خاطرنشان می کند روند ضروری برای یادگیری جمعی از این تجربه، روندی طولانی، دشوار و دردناک خواهد بود. زنگهاس برای فهم منازعات منتج از فرآیندهای نوسازی، که ناگزیر در جامعه های غیرغربی در دهه های پیش رو رخ خواهند داد، یادآوری تاریخ واقعی اروپا را با همه تنوعش ضروری می داند و می افزاید؛ «در این بخش کاملاً ناهمگن از جهان، دوره هایی از تجربه پیش رونده و نیز پس رونده وجود خواهد داشت. برای این گونه روندهای یادگیری جمعی، که مشخصه آن فراز و نشیب های فراوان است، هیچ گونه پایان بندی از پیش تعیین شده یی وجود ندارد.» «برخورد درون تمدن ها، کنار آمدن با تضاد و کشمکش های فرهنگی» نوشته «دیتر زنگهاس» را با ترجمه «پرویز علوی» انتشارات اختران در ۲۴۷ صفحه و با قیمت ۴۵۰۰ تومان منتشر کرده است؛ کتابی خوش بین که از مدیریت پذیر بودن بحران های فرهنگی و سیاسی با محوریت بردباری سیاسی و نوآوری فرهنگی سخن می گوید.