عقلانیت و آئین

با گذشت ماه محرم و صفر و با پشت سر گذاشتن دو ماه از عزاداری سید الشهداء حسین بن علی‌(ع) به نظر می‌رسد می‌توان نکته‌ای را برای علاقه‌مندان مکتب اهل بیت بازگفت و آن این‌که، مکاتب و ادیان به دو گروه تقسیم می‌شوند: ۱) ادیان و مکاتب عقلانی ۲) ادیان و مکاتب غیرعقلانی ادیان و مکاتب عقلانی نشانه‌ها و مشخصات خود را دارند، چنان‌که ادیان و مکاتب غیرعقلانی نیز ویژگی‌ها و نشانه‌های خود را دارند. هر یک از این دو مکتب، با داشتن حدود بیست و پنج مشخصه و نشانه اصلی به آسانی قابل تشخیص‌اند. یکی از آن نشانه‌ها و مشخصه‌ها، میزان توجه یک دین یا مکتب به آئین است. مکاتب عقلانی کمتر به آئین و مراسم فضا می‌دهند درحالی‌که مکاتب غیرعقلانی سراپا آئین و مراسم‌اند. یکی از افتخارات دین اسلام، آن است که این دین، یک دین عقلانی است. به همین دلیل تکیه‌گاه اصلی آن، اندیشه و تفکر بشر است؛ نه اجرای آئین‌های بی‌محتوا. و حتی بعضی از اعمال اسلامی که ظاهراً جنبه آئینی دارند، مانند نماز، روزه یا مراسم حج، همگی متوجه هدف‌های عقلانی و انگیزه‌های سیاسی و اجتماعی‌اند. انسان در نماز به تحکیم رابطه معرفتی خود با پروردگارش می‌پردازد و در حج، اگر درست انجام پذیرد، بزرگ‌ترین گردهمایی مسلمانان تحقق می‌یابد که می‌تواند به حل بسیاری از مشکلات مردم و جامعه اسلامی یاری رساند. بدون تردید مذهب تشیع نیز بر محور معرفت و عقل و اندیشه استوار است اما دریغا که ما این مذهب را به تدریج به صورتی درآورده‌ایم که جنبه آئینی آن، بیشتر شده است. ما محبت به اهل‌‌بیت را که یکی از نشانه‌های بارز مذهب تشیع است، از حالت جریانی عقلانی در آورده و به آئینی گسترده تبدیل کرده‌ایم! این کار چگونه انجام پذیرفته است، در جای خود قابل بررسی است اما آنچه من می‌خواهم در این‌جا یادآور شوم آن است که اگر چیزی را آئینی بکنیم، علاوه بر آن‌که به غیرعقلانی کردن آن کوشیده‌ایم، آن را به جریانی زیان‌بار نیز تبدیل کرده‌ایم. برای نمونه به مواردی از آثار زیان‌بار آئینی کردن جریان عاشورا می‌پردازم: ۱) انسان تحت تأثیر جو مجلس عمومی قرار می‌گیرد و حالت تلقینی پیدا می‌کند. این‌گونه حالات در رشد و تعالی انسان تأثیر چندانی نمی‌گذارند. در صورتی‌که اگر شما واقعاً به‌جای اجرای آئین و مراسم به پایه‌ای از معرفت رسیده که جریان عاشورا را درک کرده باشید، در تمام زندگی‌تان عاشورایی خواهید بود و در لحظه‌لحظه زندگی‌تان بی‌قرار مبارزه با ستم و نفاق و تزویر خواهید بود. مرحوم دکتر شریعتی آئین‌های عزاداری بی‌غمان و ناآگاهان را «مراسم غصه خوردن» می‌نامید و این نکته دقیقی است. ما نباید ادراک و معرفت و حالات درونی خودمان را آئینی بکنیم. ۲) یکی دیگر از خطرات آئینی کردن اعمال و مسائل دینی آن است که، مردم معمولاً تکلیف و وظایف علمی و عملی خود را در برابر دین نادیده گرفته و با اجرای این آئین‌ها و مراسم، چنان می‌پندارند که به تکلیف خود عمل کرده‌اند. مثلاً یک شیعه پیرو اهل بیت(ع)، مانند کسی‌که اصلاً به ‌هیچ‌ دین و مذهبی پایبند نیست، به کسب‌وکار و روابط غیراخلاقی پرداخته و خود را برای رسیدن به جاه و مال، به آب و آتش می‌زند، تا می‌تواند دروغ می‌گوید و نیرنگ می‌بازد و دست به کارهای نامشروع می‌زند. اما همین شخص در تاسوعا و عاشورای حسینی،‌ سیاه می‌پوشد و عزاداری می‌کند و از مال حرام خود اندکی به‌صورت احسان و پذیرایی از عزاداران خرج می‌کند. او با این‌کار، چنین می‌پندارد که یک شیعه اهل بیت است و به تکالیف خود عمل کرده است، درحالی‌که در تمام مدت سال هیچ‌گاه مانند علی و فاطمه رفتار نکرده است! ۳) خطر دیگر آئینی کردن اعمال و وظایف دینی آن است که مردم از نظر اندیشه و فرهنگ، توسعه نمی‌یابند و عمر خود را بدون تکامل فکری به پایان می‌برند. نمونه بارز آن عاشورا و نیمه شعبان است. اگر چه در هریک از این مناسبت‌ها وقت و مال مردم هزینه می‌شود، اما معمولاً چیزی به دانایی و آگاهی آنان افزوده نمی‌گردد. مردم از فلسفه قیام و انتظار، همه ساله نکته‌های جدید یاد نمی‌گیرند و در حد معرفت ساده باقی می‌مانند. ۴) خطر دیگر آئینی کردن تکالیف و دستورات دین، آن است که عده‌ای منافق که هدفشان از تظاهر به دین، جز کسب جاه و مال نیست، با جدی گرفتن این آئین‌ها خود را در صف مؤمنان و شیعیان حقیقی، جای می‌دهند. مثلاً کسانی‌که با بهره‌گیری از جایگاه سیاسی خود یا وابستگانشان، خود را از پائین‌ترین طبقه جامعه به بالاترین طبقه آن رسانده‌اند، یا کسانی که با ریا و فریب مردم به جاه و مالی رسیده‌اند، در شب‌های قدر،‌ نیمه شعبان و دهه محرم، در خانه اعیانی خود، یا در مساجد و تکایا بسیار جدی به اجرای آئین‌ها و مراسم می‌پردازند و بدین‌سان بر نفاق خود پرده می‌پوشند. زیان‌ها و آفات دیگری نیز هستند که از بحث آن‌ها صرف‌نظر می‌کنیم. ما حتی قرآن کریم را در احاطه آئین‌ها قرار داده‌ایم که در این‌باره نیز در فرصتی دیگر توضیح خواهیم داد.