جامعه سالم از شهروندان و انسان های سالم و تربیت یافته تشکیل می شود، این شهروندان و انسان ها علاوه بر بهره مندی از سلامت جسمی و محیطی، دارای افکار و رفتارهای سالم و پرورش یافته ای نیز می باشند. سلامت را حالت کاملی از تعادل بین انسان و محیط فیزیکی، احساسی و اجتماعی دانسته اند در این مفهوم سالم بودن فرد (هم از جهت جسمی و هم از حیث روانی) در توانایی او در زیست اجتماعی مطلوب و شایسته نهفته است.
اجتماع از افراد تشکیل می شود. مابین فرد و اجتماع همیشه وابستگی متقابل وجود دارد، بدین معنا که اجتماع بدون افراد و افراد بدون اجتماع نمی تواند وجود خارجی داشته باشد، در هر مورد هر اجتماع روابط افراد بسیار پیچیده و متنوع است این روابط موجب می شود که آنها گاهی خیلی به هم نزدیک شوند و گاهی خیلی از هم دور شوند به طوری که در برابر هم قرار گیرند سازگاری با محیط اجتماعی از شرایط بهداشت روانی است پایه های این سازگاری در خانواده ریخته می شود. هیچ نهادی به اندازه خانواده تأثیرگذار نیست چرا که خانواده نیازهای جسمی و روحی کودک را برآورده می کند، تا او بتواند زندگی سالمی داشته باشد. مسئولیت پدر و مادر نسبت به فرزند بسیار مهم است، چه قبل از تولد یعنی در مرحله همسرگزینی و مقدمات انعقاد نطقه، مرحله آمیزش و دوباره بارداری و مرحله زایمان و چه بعد از تولد در دوران کودکی، نوجوانی، مرحله بلوغ، دوره جوانی در مرحله ازدواج فرزند و نظارت و هدایت پس از ازدواج، ازدواج را برای فرزندان خود سهل کنیم.
در رویکرد نوین به سلامت بخش های مختلف اقتصادی، اجتماعی و فرهنگی مسئولیت و تعهد دارند، افزایش جمعیت به همراه چالش های فرهنگی و اجتماعی، نگرش نوین به سلامت و فرابخشی بودن آن شرایط و حساسیت خاصی را مبحث مشخص می سازد، بی شک سلامت جامعه به شهروندان سالم می اندیشد و سلامت برای همه را مورد هدف قرار می دهد.
از این میان سلامت خانواده نیازمند سلامت جامعه است؛ زیرا که خانواده واحد بنیادی بشری می باشد و در این واحد پا به عرصه وجود می گذارد و در دامن این نهاد پرورش می یابد، منش و شخصیت انسان، نما و نماد اولیه خود را از این محیط اخذ می نماید از این رو سلامت انسانی و جامعه سخت در گرو این محیط بوده، نابسامانی آن حاصلی جز تباهی انسان و جامعه ندارد. اندیشمندان، صاحبنظران و سرپرستان جامعه بشری از این مهم غافل نبوده و پیوسته اعتلا و انتظام آن سخن گفته و مقرراتی وضع کرده اند. این نهاد با عقد ازدواج که پیوندی میمون و مبارک مبتنی بر محبت و مودت است آغاز می گردد و فرزندان جامعه از این پیوند حیات می گیرند و در کنار زوجین پرورش یافته و وارد جامعه می گردند. رفتار متقابل زوجین نسبت به یکدیگر از یک طرف و تکلیف آنها در تربیت فرزندان از طرف دیگر تار و پود این نهاد را تشکیل می دهد. مطلوب و معیوب بودن هر یک از این دو مقوله نهایتاً بر روند زندگی زوجین و بر شکل گیری شخصیت فرزندان تأثیر بسزایی دارد.
● مفهوم جامعه آرمانی یا جامعه سالم
جامعه سالم به معنای اعم کلمه (شامل شهرسالم یا شهر نمونه، آرمان شهر، مدینه فاضله (یوتوپیا) که در آن همه چیز بر وفق مراد و در حد کمال مطلوب باشد) در صورتی تحقق پیدا خواهدکرد که نظام شهری بر همه دشواری های حال و آینده فائق آید.
اما از جمله تهدیداتی که سلامت یک جامعه آرمانی، یا ایده آل را به مخاطره می افکند، به برخی از آنها اشاره می نماییم که نخستین و عمده این تهدیدات و راه های برطرف کردن آنها به روابط بین الملل بازمی گردد، تخریب شدید و روزافزون محیط زیست و گرم شدن زمین و تشدید آلاینده ها و آلودگی رو به گسترش آب و خاک و هوا و فاجعه نابودی منابع و معضل موادغذایی و بحران ناشی از افزایش جمعیت و فقر و بیکاری و بیماری های اپیدمیک یا واگیردار و نظایر آن در ابعاد وسیع و مخاطره آمیز جهانی از آن دسته از تهدیدات است.
● سرمایه اجتماعی و رویکرد جامعه شناختی به ارتقای سلامت
سرمایه اجتماعی در ارتقای سلامت جامعه حائزاهمیت است. سرمایه اجتماعی عبارت است از جنبه هایی از ساختار اجتماعی شامل شبکه روابط بین افراد، اعضای خانواده و جامعه که اقدامات را تسهیل می کند. سرمایه اجتماعی در تعیین سطح دستیابی به سلامت افراد و جامعه نقش دارد. ارتقای سرمایه اجتماعی می تواند به وسیله ارتقای اقتصاد ازطریق شبکه سازی و اقدامات مشارکتی (سرمایه اقتصادی) و توسعه مهارتها و شایستگی ها (سرمایه انسانی) در جامعه یا گروه انجام گیرد، ظرفیت سازی در جامعه و توانمندسازی جامعه به عنوان یک پروسه اقدام اجتماعی که مشارکت افراد، سازمان ها و جامعه را با هدف افزایش کنترل اجتماعی، کارآمدی سیاسی، بهبود کیفیت زندگی و عدالت اجتماعی ارتقا می بخشد، بهبود یابد. همچنین شامل سرمایه گذاری در توسعه اجتماعی است، تا شهروندان بطور برابر به منابع اساسی برای نگهداری سلامتشان دسترسی یابند.
سرمایه اجتماعی مجموعه ای از هنجارهای اجتماعی است که ازطریق ارتباط متقابل شهروندان با مجموعه مدیریت جامعه ایجاد می شود. بر این اساس مدیریت جوامع باید سلامت اجتماعی، روانی، جسمی و غیره شهروندان را تأمین نمایند، ارتباط سرمایه اجتماعی با سلامت جوامع و شهروندان از طریق پارامترهایی چون اعتماد و تعامل متقابل افزایش روح جمعی نسبت به آینده شکل می گیرد.
سرمایه اجتماعی از طریق تأثیرات بافتی و ترکیبی بر سلامت و طول عمر شهروندان در قالب الگوهای دوستی، آسودگی، اعتماد اجتماعی شهروندان با یکدیگر، تماس اجتماعی با دوستان و رفع فشارهای روحی و کاهش ناتوانی از داشتن سلامت و غیره شکل می گیرد، تأثیرات ترکیبی سرمایه اجتماعی چون رشد نهادهای بوروکراتیک، تمرکز و تخصص در تشکیل یک دولت رفاه، پیروی مصرانه افراد سیاسی از برنامه های سلامتی، ترویج الگوهای مشارکت طلبانه شهروندان در حوزه سلامت، آموزش الگوهای رفتار سلامت گونه، اختصاص بودجه مازاد حکومت به سلامت شهروندان به کاهش نابرابری های بهداشتی تا قومیتی، و غیره بر سلامت شهروندان اثرگذار است. در یک جامعه مدنی سرمایه اجتماعی افزایش اعتماد فردی، منجمد سازی رفتارهای غلط، برخورد با بیماری برسلامت و میزان سعادت فردی اثرگذار است.
نتیجه پیمایش و تحلیل یافته ها، حاکی از آن است که با افزایش سرمایه اجتماعی احساس شادی وشادمانی، امید به پیوندها و روابط اجتماعی تاثیر مثبت خود بر رضایت از زندگی آشکار می سازد. و با بالا رفتن میزان سرمایه اجتماعی شاهد بالاترین حد احساس رضایت وامید به زندگی هستم و در نتیجه درحوزه پیامدها که مبتنی بر احساس فردی می باشد (شامل احساس موفقیت، احساس شادی یا احساس سلامت، احساس رضایت از زندگی و امیدواری به زندگی) بازتاب حضور و نمود سرمایه اجتماعی بالا در جامعه می تواند باشد، و متعاقباً غیر آن نمودی این چنین نخواهد داشت.
● نقش رسانه ها بر ارتقاء سلامت جامعه
از این رو آموزش سلامت را فرایند رفتارهایی دانسته اند که در حفظ و بهبود سلامت فرد و گروه ها موثر است به عبارت دیگر آموزش سلامت یک رویکرد کل نگر برای توانمند کردن افراد برای شناخت دیگران و محیط است این تاکید بر شناخت دیگران و محیط به روشنی ماهیت اجتماعی آموزش سلامت را نشان می دهد معنا بخشیدن به زندگی افراد درجهت توانمند سازی آنها و پرورش انسان هایی خودباور و دارای جسارت فکر کردن با بهره مندی از تکنیک های موثر آموزشی در راستای بالا بردن کیفیت زندگی آنها در جامعه امری ضروری و اجتناب ناپذیر است.
دراین میان می توان به ارتباطات رسانه و سلامت اشاره کرد اطلاعات عنصر اساسی تصمیم گیری های آگاهانه است و اطلاعات مناسب برای همه موجب توانمندسازی مردم و جوامع می گردد کاربرد رسانه و فناوری های نوین اطلاعات و ارتباطات (ماهواره ها، فیبرهای نوری و اینترنت) افراد و گروه ها و نهادهای دیگر را قادر می سازد که فواصل دور و فقط با یک کامپیوتر، مودم و یک خط تلفن به جدیدترین اطلاعات دست یابند و جهانی شدن به واقع با فناوری های نوین اطلاعات و ارتباطات ممکن شده است.
پیشرفت های ایجاد شده در زمینه های پزشکی و اطلاع رسانی نوین به مشتریان ارائه اطلاعات و خدمات سلامت را تغییر داده و بر سلامت افراد جامعه تاثیر روزافزونی داشته است همگرایی رسانه ها (کامپیوتر، تلفن، تلویزیون، رادیو، ویدئو، چاپی و شنیداری) و گسترش اینترنت زیربنایی برای ایجاد یک شبکه ارتباطی فراگیر پدید آورده است. این تسهیلات زیربنایی موجب برخورداری از مجموعه روبه رشدی از اطلاعات سلامت، خدمات حمایتی مرتبط با سلامت و توسعه فناوری ارتباطات برای سلامت شده است. کانال های ارائه دهنده اطلاعات نظیر اینترنت انتخاب های در دسترس متخصصان سلامت را برای ارتباط با بیماران و مشتریان و نیز انتخاب های فراهم شده برای بیماران و مشتریان و نیز انتخاب های فراهم شده برای بیماران و مشتریان را جهت تعامل با متخصصان سلامت و با یکدیگر جهت کسب اطلاعات افزایش داده است درمقایسه با رسانه های ارتباط جمعی سنتی، رسانه های ارتباطی دوسویه (مانند اینترنت) فناوری اطلاعات و ارتباطات برای سلامت را با مزایای فراوانی روبرو می سازد.
پیشگیری متمرکز بر جامعه، دایره توجهات را از فرد به تغییر در سطح گروه متمایل نموده و بر توانمندسازی افراد و جوامع برای تغییر در سطوح متعدد تاکید دارد و این که فناوری اطلاعات در زمینه ارتقای سلامت اثربخش باید اقتباسی از چشم انداز مخاطب محور باشد رسانه ها نقش گوناگونی در جوامع بشری برعهده دارند و از آن جمله می توان به آموزش سلامت اشاره کرد. ارتقای سلامت هدف کلیه سازمان های سلامت محور است از این رو به کارگیری رویکردهای رسانه ای از سوی این سازمان ها برای تحقق اهداف خود امری کاملا متداول است در آموزش سلامت مدل ها و تئوری ها می توانند به منظور طراحی خوب یک برنامه آموزش سلامت در مبنای درک صحیح از جامعه و مشارکت اجتماعی در انتخاب اولویت ها و اهداف به کار گرفته شود. آشنایی با شیوه های تاثیر رفتار و گروه هدف می تواند به انتخاب مداخله هایی منجر شود که نه تنها بر فرد بلکه بر روی خانواده، جامعه و سطح ملی نیز تاثیر بگذارد و تغییر اجتماعی و اقتصادی را شامل شود در این زمینه انتخاب رسانه مناسب (میان فردی، ارتباط جمعی و تعاملی) امری بسیار ضروری است. امروزه رسانه به عنوان حلقه رابط میان مسئولان و متولیان امر سلامت می تواند به گسترش عدالت در سلامت، فرهنگ سلامت و توسعه دید سلامت کمک کند.
● تاثیر کیفیت محیط زیست بر سلامت جامعه
تخریب شدید و روزافزون محیط زیست و گرم شدن زمین و تشدید آلاینده ها و آلودگی رو به گسترش آب و خاک و هوا و بیماری های واگیردار و فاجعه نابودی منابع و معضل مواد غذایی و بحران ناشی از افزایش جمعیت و فقر و بیکاری و نظایر آن در ابعاد وسیع و مخاطره آمیز جهانی از آن دسته از تهدیدات است، البته جامعه جهانی با پشت سرگذاشتن جنگ سرد و از رونق افتادن مسابقه، هزینه های گزاف تسلیحاتی بین کشورها، می توان انتظار داشت در آینده بخش عمده ای از درآمد کشورها در همکاری های ثمربخش جهانی در رفع بیسوادی و توسعه دانش و توسعه اقتصادی و اجتماعی و حفظ محیط زیست و حفظ منابع حیاتی جهان و تبدیل و تنظیم اقتصاد جهانی و رفاه عمومی هزینه گردد، از این رو بر همه کشورها به ویژه چشم های بیدار جوامع بشری است که برای نجات و رستگاری و سلامت خود، همکاری و هم فکری های لازم در چهارچوب منشور ملل متحد را وجهه همت خود قرار دهند. و الا زمانی همگان متوجه خواهند شد که دیر شده است و آن هنگامی است که منابع انرژی کنونی رو به زوال گذاشته و جمعیت انبوه بشری و طوفان لجام گسیخته ساخت و سازهای مسکونی در کلان شهری مانند تهران، جایی برای فضای سبز باقی نگذاشته و فرسایش شدید خاک و آلوده شدن آب ها و هوا و نقصان آب شیرین و تخریب منابع حیاتی تمام شدنی و اشاعه و تعمیم فقر و شیوع بیماری ها، آن چنان عرصه را بر بشر تنگ کرده که دیگر راه برگشتی حتی به گذشته باقی نگذاشته است.
در این میان نبود سیستم فاضلاب شهری و ورود آلودگی های مختلف به آب های روان از جمله عواملی بوده که سلامت شهروندان را با خطر جدی مواجه کرده است، چرا که سبزی و صیفی جات شهر تهران با همین آب های آلوده شهری آبیاری می شود، آلودگی های زیست محیطی باعث بی ثباتی سلامت شده به طوری که مرگ و میرهای ناگهانی از جمله سکته های قلبی و مغزی بی شمار در کلان شهرها برخی ناشی از آلودگی های زیست محیطی است و نهایتاً محیط زیست به دلیل تلاش های روزافزون بشر در سراسر دنیا و به ویژه در کلان شهرها دچار آسیب شده است.
در این میان شیوع آسیبهای اجتماعی و گسترش آنها در سطح جوامع را می توان اشاره کرد، بررسی و شناسایی رابطه بین فقر اقتصادی به عنوان یکی از سازه های تهدیدکننده سلامت جامعه و شیوع کج رفتاری اجتماعی از آن دسته از تهدیدات است.
آلودگی هوا می تواند یکی از عوامل محدودکننده جمعیت بشری باشد یعنی اثرات جمعی جمعیت بر هوا، بهداشت عمومی و رشد گیاهان ممکن است به قدری زیاد باشد که حداکثر جمعیت مجاز را محدود نماید.
یکی دیگر از سیاستهای اصولی برای دستیابی به سلامت جامعه، ایجاد حساسیت در مردم نسبت به سلامت عمومی از جمله سلامت تغذیه ای و فراهم کردن زمینه های مشارکت آنها در مسائل خویش است، معروف ترین و کاربردی ترین شاخص ظاهری سلامت تغذیه ای، تناسب اندام فرد است که از رابطه بین وزن و قد فرد و مقایسه با استانداردها حاصل می شود.
در راستای سلامت جامعه ضرورت حرکت به سوی کشاورزی ارگانیک لحاظ گردیده است، زیرا در دهه های اخیر در اغلب کشورهای توسعه یافته و در حال توسعه با گسترش بیماریهای ناشی از به کارگیری کودهای شیمیایی و استفاده بی رویه از سموم و آفت کشهای شیمیایی در کشاورزی، به کارگیری روش ها و عملیات کشاورزی غیردقیق، تخریب منابع طبیعی همراه با افزایش نگرانی های عمومی کیفیت غذا و سلامت افراد جامعه، استقبال از کشاورزی ارگانیک در بازارهای جهانی هر روز گسترده تر شده است.
باتوجه به اهمیت مصرف آبزیان در تأمین سلامت جوامع و وجود اسیدهای آمینه و چرب موادمعدنی و ویتامین های ضروری بدن انسان در این ماده غذایی گرانبها، بررسی سرانه مصرف و راه های افزایش مصرف آن در هر جامعه ضروری به نظر می رسد.
در اصل مفهوم کیفیت زندگی دربردارنده مجموعه شاخص های عینی و ذهنی است که تحقق سطوح معینی از این شاخص ها، تضمین کننده دستیابی به اهداف توسعه پایدار و ایجاد اجتماع سالم تلقی می شود. شاخص هایی نظیر کیفیت دسترسی به آموزش، کیفیت اشتغال، مسکن، خدمات بهداشتی، ایمنی، مشارکت در فرایند دموکراتیک، در زمره شاخص های عینی کیفیت زندگی قرار دارند.
اندیشمندان علوم اجتماعی روی ابعاد عینی (مثل درآمد، مسکن یا سطوح آموزش) و ذهنی (مثل شادی و رضایت از زندگی) تأکید کرده اند. برخی کیفیت زندگی را میزان ارضا شدن این نیازها دانسته و بر بعد ذهنی آن بیشتر تأکید می کنند.
