«عدم سرمایهگذاری در فناوریهای اطلاعات و ارتباطات (ICT)، به معنی فراموش کردن فرصت عمدهای است که این فناوری برای اقتصاد بیمارستانی به همراه میآورد.» این جمله، اقتباس از مقالهای به نام «نقش فناوریهای اطلاعات و ارتباطات در سلامت در کشورهای کم درآمد» است که با برگردان مترجم توانمند «دکتر مجتبی کریمیحقیقت» در ماهنامه «توسعه سلامت و پزشکی به تاریخ مرداد ۱۳۸۲ به چاپ رسیده بود....
اینکه چرا اینقدر به گذشته برگشتیم، جدای از حس نوستالژی مربوط به انتشار ماهنامه مذکور در آن زمانها، یادآوری جنبشی است که در اوایل دهه ۱۳۸۰ شمسی، شکل جدیدتری به خود گرفت و هدفاش این بود که بر افزایش دانش، ارتقای نگرش و بهبود رفتار مدیران نظام سلامت و مدیران بیمارستانی تاثیر عمده بگذارد. از آن زمان تاکنون، مدیریت بیمارستانی در کشور ما با چالشها، مشکلات و افت و خیزهای بسیار فراوانی همراه بوده است. بهعلاوه، حوزه ICT نیز پیشرفت بسیار شگرفی در سالهای اخیر پیدا کرده، اما آنچه ناگفته پیداست، آن که همانطور که انتظار میرود، شکاف دیجیتالی موجود بین کشورهای توسعهیافته و تولیدکننده فناوریهای ICT با کشورهای کمتر توسعه یافته و به نوعی مصرفکننده فناوریهای ICT، نمود بسیار عمیقتر و جدیتری در امر سلامت و خصوصا مدیریت بیمارستانی پیدا کرده است.
به عنوان مثال، همین سال گذشته بود که دولت باراک اوباما، برای ترویج استفاده هر چه بیشتر از ICT در طبابت و مدیریت بیمارستانی در نظام سلامت، طرحی را تصویب کرد که طبق آن، به پزشکان، مطبها، ارایهکنندگان خدمات سلامت و سازمانهای حفظ سلامت (HMOS)، در صورت راهاندازی و استفاده هر چه بیشتر و بهتر از سیستمهای اطلاعات سازمانی و همچنین پروندههای الکترونیک سلامت (EHR)، پاداشها و مشوقهای جدی و قابلتوجهی تعلق گیرد. چنین سیاستها و اقداماتی، بیش از آنکه نشانهای از نیاز به صرفهجویی در هزینههای کلان بهداشت و درمان باشد (که البته هست!)، نمادی از حرکت به سمت بسترسازی و فرهنگسازی در زمینه عملیتر کردن کاربرد ICT در امور مرتبط با سلامت است.
پس از این مقدمه نسبتا طولانی، بهتر است سراغ رایجترین فناوریهایی برویم که هماکنون در کشور موجود هستند و بعضی از آنها در تعدادی از بیمارستانها (بهویژه بیمارستانهای خصوصی) راهاندازی شدهاند و تا حدی محک خوردهاند. شاید ذکر خصوصیات هر یک بتواند انگیزهای برای مدیران و روسای بیمارستانی باشد تا حداقل به دنبال کسب اطلاعات بیشتر درباره چنین سیستمهایی بروند؛ خواه قصد استفاده از آنها را داشته یا نداشته باشند.
● سیستم اطلاعات بیمارستانی
سیستم اطلاعات بیمارستانی (HIS)، بدیهیترین و پایهایترین دستاورد فناوری اطلاعات و ارتباطات (ICT) در مدیریت بیمارستانی است. اطلاعات به عنوان یکی از کلیدیترین منابعی است که در کنار منابع دیگر مثل نیروی انسانی، تجهیزات، مواد مصرفی و پول (۴MI)، نیاز به مدیریت صحیح و راهبردی دارد. سیستمهای اطلاعات بیمارستانی، در اصلیترین کارکرد خود، فضایی را برای ثبت، کنترل، پایش، گزارشدهی و سازماندهی منابع و اطلاعات مربوط به آنها فراهم میآورد.
اصلیترین انواع HIS در دنیا، به دو دسته اصلی مدولار (Modular) و غیرمدولار (Non-Modular) یا یکپارچه قابل تقسیمبندی است. انواع مدولار، رایجتر و انعطافپذیرتر هستند؛ چراکه هر بخش از سیستم، اختصاص به یک حوزه خاص از عملکرد بیمارستانی دارد، اما در عین حال همگی آنها زیرمجموعه یک سیستم بزرگتری هستند که هر مدول را در صورت نیاز به دیگری مرتبط میکند. در انواع مدولار، تقریبا تمامی عملکردهای بیمارستانی دیده شده، به گونهای که علاوه بر کارکردهای پشتیبانی، کارکردهای فنی نیز قابل استفاده و کاربرد است. نوع مدولار این امکان را نیز میدهد که هر بیمارستان، برحسب شرایط خود و امکانات مورد نیازش، تعدادی از مدولها را انتخاب، خریداری، راهاندازی و نگهداری نماید و آنچه را نیاز ندارد، از سیستم خارج نماید، ضمن آنکه این قابلیت نیز پیشبینی میشود که بتوان راهاندازی یک یا چند مدول را پس از نصب، به زمانهای آتی موکول کرد. اصلیترین بخشها و مدولهای پشتیبانی در سیستمهای HIS عبارتاند از: پذیرش، آزمایشگاه، رادیولوژی، تجهیزات / وسایل، نیروی انسانی و حسابداری.
در کنار مدولهای پشتیبانی، مدولهای مربوط به عملکرد فنی بیمارستانی نیز در HIS کاملا پیشبینی شده که کلیدیترین آنها که زیرمجموعه اکثر HISها گنجانده میشود، پروندههای پزشکی الکترونیک (EMR) است که خودش مدولی بسیار پراهمیت و بنیادی در HIS به حساب میآید.
سیستم HIS در ایران
سیستمهای HIS در کشور ما به دو شکل کلی موجود و قابل استفاده هستند:
▪ انواع نمونه از سیستمهای رایج در خارج از کشور،
▪ انواع تهیه و طراحی شده در داخل کشور بر مبنای نیازهای ملموس بیمارستانها.
مدیران و رؤسای بیمارستانی برای آشنایی با هر یک از انواع HISهای موجود، ضرورتا باید دانستههای خود درباره موارد زیر را تکمیل نمایند:
▪ نام اصلی سیستم HIS،
▪ اجزای سختافزاری و نرمافزاری اصلی آن،
▪ نام شرکت تهیه و ارایهکننده،
▪ زیرساختهای مورد نیاز برای راهاندازی (اعم از سختافزاری و نرمافزاری)،
▪ امکانات سیستم و مدولهای احتمالی آن (خصوصا مدول EMR)،
▪ قابلیت راهاندازی بخش به بخش یا راهاندازی مدولها به صورت تفکیکی،
▪ هزینههای راهاندازی،
▪ هزینههای نگهداری،
▪ هزینههای ارتقا،
▪ هزینههای آموزش و فرآیندسازی،
▪ توجیه اقتصادی بازگشت هزینههای صرف شده،
▪ امکان ارایه آموزش پرسنلی از سوی شرکت ارایهکننده،
▪ شیوههای روزآمد کردن سیستم،
▪ قابلیت همخوانی و استفاده از سیستمهای IT فعلی موجود در بیمارستان.
▪ به موارد فوق میتوان آیتمهای دیگری را نیز اضافه کرد، اما اصلیترین آنها در فهرست فوق ارایه شدهاند.
● سیستم آرشیو و تبادل تصاویر
سیستم آرشیو و تبادل تصاویر یا اصطلاحا PACS، یکی از پیشرفتهترین و کاربردیترین ابداعات در عرصه رادیولوژی بیمارستانی است. در این سیستم، دستگاههای رادیولوژی مرسوم که در آنها برای تصویربرداری، ثبت تصاویر، ذخیره کردن و نمایش آنها، از فیلمهای رادیوگرافی، کلیشههای مصرفی و کاغذهای مخصوص استفاده میشود، جای خود را به تصویربرداری دیجیتال میدهند و در عوض، عکسها توسط سنسورهای تمام دیجیتال ثبت، با فرمت استاندارد خاص ذخیره و در سرورهای مرکزی نگهداری میشود. عکسها به جای تابلوهای مرسوم، روی صفحات نمایشگر و مانیتورهای مخصوص در بخشهای رادیولوژی یا سایر بخشها مشاهده میشوند و متن گزارش عکسها نیز به هر یک از آنها الصاق و به صورت دیجیتال ذخیره میشود.
مزیتهای سیستم مذکور در مدیریت بیمارستان را میتوان در موارد زیر دانست:
▪ حذف استفاده از فیلمهای مرسوم و کاغذهای مورد نیاز،
▪ حذف استفاده از مواد ظهور و چاپ عکسها،
▪ عدم نیاز به استفاده از کلیشهها و قابهای مرسوم آنها،
▪ امکان مشاهده عکسهای بیمار (درواقع فایل رایانهای عکسهای بیمار) از هر بخش از بیمارستان،
▪ امکان انتقال و تبادل بسیار سریع اطلاعات مربوط به تصاویر از جایی به جای دیگر،
▪ قابلیت هماهنگسازی با پروندههای الکترونیک پزشکی (EMR) و ذخیرهسازی عکسها در آنها،
▪ قابلیت بزرگنمایی (زوم) عکسها در موارد مشکوک به ضایعات خاص،
▪ امکان مرور و مقایسه تعداد زیادی از عکسها در سابقه طبی بیمار،
▪ تبدیل سریع عکس دیجیتال در محل تولید به تصویر قابل استفاده و تفسیر توسط پزشکان،
▪ امکان نگهداری و ذخیره عکسها تا چند سال و عدم نیاز به فضای فیزیکی قابلتوجه،
▪ کاهش خطاهای ناشی از گم شدن عکسهای بیمار و همراه نیاوردن آنها،
امکان استفاده از الگوریتمهای هوشمند رادیولوژی برای تشخیصگذاری و کمک به تصمیمگیری بالینی (اصطلاحا قابل استفاده در DSS) و بسیاری موارد دیگر.
البته این مزیتها به راحتی و آسان به دست نخواهند آمد. تقریبا میتوان آیتمهای هزینهای معادل سیستمهای HIS را برای PACS برشمرد. مهم آن است که آشنایی دقیق با مزایا و هزینههای هر کدام از این فناوریها، شرط نخست مدیریت صحیح بیمارستانی در سده جدید خواهد بود.
سخن را با جملهای از نتیجهگیری همان مقالهای که در آغاز ذکر کردم به پایان میرسانم: «سرمایهگذاری ویژه در فناوریهای اطلاعات و ارتباطات و طرحهای مربوطه، میتواند با فواید بیش از حد انتظار [نسبت به هزینهها] همراه باشد.»
● آنچه EMR برای مدیریت فراهم میکند
▪ بستری بیمار،
▪ ثبت، نگهداری و مدیریت اطلاعات معاینات، آزمایشها و اقدامات تشخیصی،
▪ ثبت، نگهداری و مدیریت اطلاعات انواع درمانهای طبی و جراحی،
▪ ثبت، نگهداری و مدیریت اطلاعات مراقبت پرستاری،
▪ ثبت، نگهداری و مدیریت اطلاعات خدمات تکمیلی،
▪ ثبت، نگهداری و مدیریت اطلاعات مشاورهها و آموزشها به بیمار،
▪ ثبت، نگهداری و مدیریت اطلاعات پیگیری، ترخیص و پیامدهای بیمار،
▪ مدیریت خطاهای تشخیصی و درمانی کادر پرستاری و پزشکی.
