فرهنگ اقتصادی؛ حاکمیت فرهنگ، اخلاقی و انسانی کردن روابط اقتصادی

● تعریف فرهنگ اقتصادی: فرهنگ اقتصادی عبارت از ارزش‌ها، نگرش‌ها، عقلانیت‌ها و رفتارهای متعدد انسان‌ها در برآوردن نیازهای اساسی و حیاتی‌شان است. این فرهنگ معطوف به تامین رفاه جامعه و منش‌های انطباق‌پذیری و ارتباط با محیط‌ فیزیکی پیرامون است. از این حیث اقتصاد و رفاه که غالبا با نیازهای زیستی و حوائج فردی شناخته می‌شود، تحت تاثیر ترکیب خاصی از عقلانیت‌های استراتژیک یا فنی(سودآوری و تولید)، سیاسی(منافع طبیعی و حفظ منزلت موجود) و اخلاقی(ارزش‌گرایی و مطلوب خواهی) تامین می‌شود. از این منظر، هدف اقتصاد دیگر تنها کسب سود و افزایش منفعت فردی وگروهی کنشگران درگیر در صحنه اقتصادی نیست؛ بلکه اهداف والاتر دیگری نظیر اخلاقی و انسانی کردن روابط اقتصادی و حاکمیت فرهنگ در استخدام محیط برای رفع نیازهای فردی را نیز در برمی‌گیرد. براساس سطوح فرهنگ توسعه، فرهنگ اقتصادی نیز در سه سطح بینش،‌ منش و کنش قابل طرح و بررسی است. ▪ بینش اقتصادی : بینش اقتصادی به معنای شناخت، آگاهی و باورهای حاکم بر تلقیات انسان از اقتصاد و نقش آن در زندگی موجود بشری است. این‌که افراد تا چه حد معتقد و آگاهند که فعالیت‌های اقتصادی آنها می‌باید مبتنی بر ارزش‌های انسانی باشد و امور اقتصادی را تنها محدود به جستجوی نفع شخصی بدون توجه به محیط و دیگران قلمداد نکنند، جملگی بینش حاکم بر روابط اقتصادی را نشان می‌دهد. این سطح، صرفا جهان بینی شناخت و آگاهی نسبت به موارد فوق را جدای از گرایش و عمل اقتصادی در بر می‌گیرد. ▪ منش اقتصادی : منظور از منش مادی و اقتصادی، تعهد به رفتار اقتصادی انسانی در جامعه است. به عبارت دیگر آمادگی و روحیه لازم جهت انجام فعالیت‌های اقتصادی است. افرادی که دارای منش اقتصادی توسعه‌گرا و انسانی می‌باشند، آمادگی دارند که در جهت تغییر وضعیت مادی خود و هدایت آن به سمت وضعیتی مطلوب‌تر و انسانی‌تر گام بردارند. ▪ کنش اقتصادی : کنش اقتصادی بکارگیری عملی عقلانیت‌ها در تصمیم‌گیری‌های اقتصادی است. منظور از کنش و عمل اقتصادی همان رفتارها و اعمال عینی و واقعی افراد در امر تامین و رفاه مادی خود است. در این سطح آن‌چه که عملا در جهت رفع نیازهای زیستی و مادی انجام می‌شود مورد بررسی و توجه واقع می‌شود. هر عمل و کنشی در این سطح موجب تغییر در وضعیت افراد و نیز جامعه به طور کلی می‌شود. اگر این کنش‌ها مبتنی بر نوعی عقلانیت فنی (کسب سود) و سیاسی (منافع‌گرا) باشد، بی‌نظمی و اختلال‌ها و مهم‌تر از همه نابرابری‌ها در وضعیت اقتصادی بوجود خواهد آمد. در یک فرهنگ اقتصادی مطلوب، غالبا بین این سه سطح نوعی ارتباط و همخوانی وجود دارد؛ یعنی یک کنش و عمل اقتصادی مطلوب برخاسته از بینش افراد و آمادگی آن‌ها برای تحقق بخشی به این بینش است. با توجه به پیامد این توجه صرف به توسعه اقتصادی مدار و انتقادهایی که بر این نوع توسعه وارد شده در سطوح مختلف فرهنگ اقتصادی آن‌چه اساسی محسوب می‌شود، منطق سرمایه‌ سالاری و سودآوری نیست بلکه آنچه اساسی در نظر گرفته می‌شود توجه به ابعاد انسانی و ارزش‌ها و اخلاقیات حاکم بر فعالیت‌ها و ارتباط با طبیعت است به گونه‌ای نوعی توسعه پایدار را به ارمغان آورد. با توجه به مباحث فوق و بررسی سطوح سه گانه فرهنگ اقتصادی، اهم برنامه‌های مورد توجه و اولویت‌های موجود در مهندسی فرهنگی نظام اقتصادی را می‌توان در موارد ذیل برشمرد: ۱) ارزیابی و ارتقاء سطح فرهنگ مصرف در جامعه با تاکید بر: - برخوداری از الگوی مصرف سالم و بهینه - دوری از اسراف و تبذیر - دوری از تجمل‌گرایی و چشم و هم چشمی - اعتقاد به فرهنگ قناعت، صرفه جویی و پس انداز - توجه به فرهنگ صرفه‌جویی در مصرف کالاها و امکانات عمومی و دولتی - اولویت‌ بخشی به مصرف کالاهای ضروری و دوری از مصرف کاذب و تظاهری - فرهنگ مصرف بهینه انرژی (نفت و گاز و ...) ۲) ارزیابی و ارتقاء سطح فرهنگ کار در جامعه: - آشنایی با قوانین و مقررات مربوط به کار - فرهنگ سخت کوشی و فعالیت - برخورداری از اخلاق کار گروهی - وجدان کار - تاکید بر خلاقیت درکار - انظباط و مسئولیت‌پذیری در استفاده از ابزار و وسایل محیط کار - فرهنگ تلقی از کار به مثابه وظیفه اجتماعی و انسانی (کار برای رضای خدا و خدمت به همنوع) - فرهنگ ارتباط سالم با همکاران در محیط کار - تلقی از کار به مثابه عامل رفاه اجتماعی و رشد شخصیت اجتماعی - رقابت سالم در محیط کار - اهتمام به بهداشت کار - فرهنگ نظم و وقت‌شناسی در ورود و خروج از محل کار - عملکرد براساس موازین قانونی و اخلاقی - .... ۳) ارزیابی و ارتقاء سطح فرهنگ انطباق‌پذیری با محیط و طبیعت در جامعه با تاکید بر : - فرهنگ حفظ زیست (باور زیست محیطی) - فرهنگ استفاده‌ی بهینه از منابع طبیعی عام المنفعه مانند جنگلها، مراتع و ... - مشارکت و همکاری با نهادهای حافظ محیط زیست - فرهنگ جلوگیری از آلودگی‌های متعدد در محیط زندگی (آلودگی‌ تصویری، آلودگی صوتی، آلودگی هوا و ...) - توجه به محیط به عنوان منبع رفع نیازهای بشری - فرهنگ استفاده بهینه از کالاها و انرژی غیر قابل تجدید در زندگی (با توجه به آینده و نسلهای بعدی) - فرهنگ احترام به طبیعت و ارتباط با آن (بهره‌برداری) -فرهنگ حفظ و اهتمام به آثار تاریخی به جای مانده از دوران گذشته ۴) ارزیابی و ارتقاء سطح فرهنگ مشارکت اقتصادی عمومی در جامعه: - مشارکت با دولت (خرید و اوراق قرضه و ...) - فرهنگ پس‌انداز - توجه به امور تعاونی و همیاری در فعالیت‌های اقتصادی - توجه به سطح کارآفرینی اقتصادی (کارگردانی اقتصادی) در میان مردم و اعتقاد به آن - استفاده‌ی بهینه از کالاهای عمومی و خدمات ضروری و عام المنفعه مانند آب، برق، تلفن گاز، نفت و .. (انظباط اقتصادی) - مشارکت در امور اقتصادی بیشتر تولیدی و کمتر خدماتی - فرهنگ و اهتمام به پرداخت مالیات‌ها و عوارض قانونی (فرهنگ مالیاتی) - فرهنگ سرمایه‌گذاری در امور عام المنفعه و جمعی - احترام و توجه به همیاری‌های سنتی و بومی در فرهنگ ایرانی ۵) ارزیابی و ارتقاء سطح فرهنگ تولید و بهره‌وری در جامعه با تاکید بر: - فرهنگ احیاء منابع متروک و بلااستفاده اعم از زمین، معدن و ... - اعتقاد به تولید ثروت جهت رشد اقتصادی جامعه - تعدیل سود شخصی در کنار جمعی - دوری از رباخواری و اعتقاد به تعدیل بهره - اعتقاد به مالکیت - اعتقاد به تعدیل ثروت - علاقمندی به ابداع روش‌های جدید تولید - فرهنگ تولید محصولات ضروری (ارجحیت تولید) - فرهنگ افزایش کیفیت در کالاهای تولیدی و دوری از تقلب در تولید - فرهنگ بسته‌بندی محصولات متناسب با ارزشها، اخلاق جامعه و استانداردهای جهانی - سطح اهتمام به سیاست‌های تولیدی ملی و جهانی ۶) ارزیابی و ارتقاء سطح فرهنگ اشتغال و فعالیت‌ اقتصادی در میان مردم با تاکید بر: - باور به معاش سالم و آبرومند - دوری از مشاغل کاذب - اهتمام به کارآفرینی حرفه‌ای - دوری از احتکار شغل (چند شغله بودن) - سطح رضایت از شغل - اعتقاد به تخصص گرایی در مشاغل و جایگاه‌ها - اعتقاد به آزادی درانتخاب شغل - تشویق به کار و تلاش در انتخاب شغل - تشویق به کار و تلاش اقتصادی - سطح علاقمندی وتوجه به مشاغل موجه و تولیدی خصوصی و فارغ‌ از دولت -اشتغال‌زایی ۷) ارزیابی و ارتقاء سطح فرهنگ توزیع کالاها و خدمات در جامعه: - مبارزه با احتکار (کالا، مسکن و ...) - مبارزه با رانت‌خواری - مبارزه با اخلاق واسطه‌گری - مبارزه با گرانفروشی (اعتراض، شکایت و ...) - انصاف در فروش محصولات - مشارکت در نظارت بر قیمت‌ها - اخلاق تبلیغات سالم و غیر کاذب در حوزه‌ نامگذاری کالاها و توزیع - اخلاق مبادله و انصاف در معاملات