قرقیزستان؛ از انقلاب لاله تا انقلاب بی‌رنگ

به دنبال درگیری‌های شدید در کشور قرقیزستان و سقوط قورمان بیک باقی‌اف، رئیس جمهوری، ناقوس انقلابی دیگر در فاصله کمتر از ۵ سال بار دیگر در این کشور آسیای مرکزی به صدا درآمد. اگرچه بسیاری بر این باورند که تحولات اخیر قرقیزستان محصول یک بازه زمانی کوتاه مدت از نارضایتی عمومی در این کشور است، اما به واقع تحقق نیافتن خواست‌های مردم این کشور پس از انقلاب لاله در سال ۲۰۰۵، زمینه‌های ظهور انقلابی جدید را که از آن با عنوان «انقلاب بی‌رنگ» یاد می‌کنند فراهم کرد. مردم قرقیزستان که به شدت به سیاست‌های دولت پیشین یعنی دولت «عسگر آقایف» معترض بودند، در سال ۲۰۰۵ وی را از اریکه قدرت به زیر کشیدند و قورمان بیک باقی‌اف را برای تصدی پست ریاست‌جمهوری کشورشان برگزیدند. تحلیلگران ابراز عقیده کرده‌اند که باقی‌اف نه فقط به وعده‌های پیشین خود عمل نکرد، بلکه با انتصاب نزدیکان و اقوام خود در پست‌های کلیدی و وزارتی موجی از خشم را در میان لایه‌های جمعیت قرقیزستان به وجود آورد. از سوی دیگر، نمی‌توان نقش قدرت‌های جهانی و کشورهای منطقه مانند آمریکا و روسیه را در تحولات اخیر قرقیزستان نادیده گرفت. باقی‌اف و دولت وی به شدت دنباله‌رو سیاست‌های کاخ سفید در منطقه بودند و این امر موجب شده بود تا روسیه نیز به نوعی نسبت به این موضوع واکنش نشان دهد. پایگاه هوایی «ماناس» که در اجاره آمریکا قرار دارد، یکی از موضوعاتی بود که به شدت نگرانی مقامات کرملین را برانگیخته بود، از این رو پس از ناآرامی‌های به وجود آمده در قرقیزستان، بسیاری مسکو را پشت پرده این تحولات معرفی کردند. موضوع دخالت مسکو در سرنگونی باقی‌اف تا آنجا جدی شد که مقامات کاخ سفید رسماً اعلام کردند که نمی‌توانند از نقش روسیه در تحولات قرقیزستان چشم‌پوشی کنند. اگرچه «رزا اوتانبایوا»، رهبر مخالفان و رئیس دولت جدید بیشکک رسماً دخالت مسکو در تحولات قرقیزستان را تکذیب کرده است، اما نمی‌توان قبول کرد که تحولات قرقیزستان با این سطح گسترده بدون کوچکترین دخالت مسکو به وقوع پیوسته باشد. از سوی دیگر، آمریکا که به خوبی به اهمیت و نقش حیاتی پایگاه ماناس در تغذیه لجستیکی جنگ افغانستان آگاه است، در روزهای اولیه سقوط باقی‌اف و تعطیلی موقت این پایگاه، تلاش گسترده‌ای را برای ارتباط مجدد با دولت جدید آغاز کرد. نقش پایگاه ماناس تا حدی برای کاخ سفید مهم بود که به رسمیت شناختن دولت اوتانبایوا را به ادامه کار این پایگاه مشروط کرد. در همین رابطه واشنگتن سعی کرد با روانه کردن «رابرت بلیک»، معاون وزیر خارجه آمریکا به قرقیزستان، مراتب حمایت کاخ سفید از دولت بیشکک را اعلام کند. البته تحلیلگران بر این باورند که مردم قرقیزستان تمایل چندانی به ادامه حیات نظامی آمریکا در کشورشان ندارند و یکی از دلایل عمده سقوط باقی‌اف نیز در همین امر نهفته است. در همین رابطه می‌توان به سخنان عسگر آقایف، رئیس جمهوری اسبق قرقیزستان اشاره کرد. آقایف در مصاحبه‌ای صراحتاً اعلام کرد که آمریکا با هیچ کشوری در جهان دوست نیست، اما با هدف رسیدن به منافع خود با این کشورها ارتباط برقرار می‌کند. البته نمی‌توان علل سقوط دولت باقی‌اف را به وابستگی همه‌جانبه دولت وی به آمریکا محدود کرد. فساد بالای اداری و حکومتی، سرکوب مخالفان و افزایش بهای انرژی و خدمات عمومی نیز از دلایل سقوط دولت برآمده از انقلاب لاله‌ها است. به هر حال، باقی‌اف و دولت وی در پی اعتراضات مردمی سقوط کردند و دولت جدید به رهبری رزا اوتانبایوا که فعالیت سیاسی خود را در حزب کمونیست در سال ۱۹۸۱ شروع کرد، به روی کار آمد. در این برهه از زمان که قرقیزستان در تب بحران می‌سوزد، دولت جدید بیشکک دوران سختی را پیش رو دارد. فشارها و انتظارات داخلی از دولت جدید و جلوگیری از وقوع انقلابی دیگر از جمله چالش‌هایی است که اوتانبایوا باید با آن دست و پنجه نرم کند. از دیگر سو، قرقیزستان در حال حاضر تبدیل به آوردگاهی برای واشنگتن و مسکو برای زورآزمایی شده است. اگرچه روسیه و آمریکا با نگاهی مثبت تحولات قرقیزستان را رصد می‌کنند، اما نباید این نکته را از یاد برد که حضور نظامی آمریکا در منطقه به هیچ وجه خوشایند مسکو نیست. از سوی دیگر، آمریکا نیز حاضر نیست به هیچ وجه از منافع خود در این کشور آسیای مرکزی بگذرد. به نظر می‌رسد، دولت جدید به رهبری اوتانبایوا کاملاً عزم خود را برای محاکمه و مجازات قورمان بیک باقی‌اف، جزم کرده‌ است و فرار وی از قرقیزستان نیز تاثیری بر این تصمیم ندارد. از این رو می‌توان پیش‌بینی کرد که کشورهای مشترک‌المنافع با تردید بسیار به موضوع اعطای پناهندگی سیاسی به باقی‌اف فکر کنند. شاید به همین دلیل است کارشناسان بر این باورند که حیات سیاسی باقی‌اف به پایان رسیده است. از دیگر سو، تحولات اخیر قرقیزستان نشان داد که مردم این کشور به بلوغ فکری و سیاسی لازم برای تعیین سرنوشت خود دست یافته‌اند. در این میان این موضوع قابل تامل است که انقلاب اخیر قرقیزستان، یک انقلاب رنگی نبود، بلکه این خیزش مردمی قرقیزستان بود تا موجبات سقوط دولتی فاسد و بی‌کفایت را فراهم آورد.