قطب نامدار ‌عرصه ‌دین و ‌دانش

ابوجعفر محمد بن محمد بویه‌ای رازی ورامینی که در متون تاریخی، مذهبی و حکمی از او با القابی چون قطب‌الدین، علامه رازی و قطب تحتانی یاد شده، ازجمله نامدارترین عالمان ایرانی در درازنای تاریخ یک‌هزار و چهارصد ساله اسلام است. تاریخ‌نگاران را درباره تاریخ تولد و همچنین سال وفات وی اختلاف‌نظر است. آنچه روشن است، وی اواخر سده هفتم هجری در شهر ورامین چشم به جهان برگشود و به احتمال فراوان سال ۷۷۶ هجری دیده از جهان فروبست. علت اشتهار او به رازی بدان سبب است که در شهر ری نشو و نما پیدا کرد. برخی بر آن باورند که تبار وی به امیران بویهی، فرمانروایان شیعه‌مذهب ایران در سده‌های چهارم و پنجم هجری بازمی‌گردد، اما گروهی نیز با توجه به گفته‌های فقیه پرآوازه شیعی، شیخ شمس‌الدین محمد عاملی نامور به شهید اول، بر آن ایده‌اند که نسب او به شیخ صدوق محمد ابن بابویه، نویسنده کتاب معتبر و مشهور من لایحضره الفقیه، می‌رسد. گفتنی است، شمار افزونی از منابع چون مجالس‌المؤمنین قاضی نورالله شوشتری و ریاض‌العلمای میرزاعبدالله افندی‌اصفهانی، علامه رازی را دانشمندی پیرو مذهب تشیع معرفی کرده‌اند، با این وصف معدودی از منابع همچون شذرات‌الذهب ابن‌عماد حنبلی از او به عنوان عالمی سنی‌مذهب یاد کرده‌اند. آنچه در این باره می‌توان گفت آن است که امروزه بیشتر پژوهشگران در این نکته همداستانند که علامه قطب‌الدین رازی، شیعی‌مذهب بوده است. البته این مهم با توجه به آن که ری و نواحی اطراف آن از دیرباز در زمره مراکز عمده و پایگاه‌های اصلی شیعیان محسوب می‌شد، به هیچ وجه دور از ذهن نمی‌نماید. برابر با تاریخ، علامه قطب‌الدین رازی پس از طی مراحل مقدماتی آموزش، درس و بحث را از حدود نوجوانی آغاز کرد. او در جهت کمال تحصیلات خویش به شهرهای مختلف سفر کرد و از دانش علمای بسیاری بهره برگرفت. ظاهرا وی برهه‌ای از عمر خویش را به آموختن دانش در مدارس مشهور بغداد یعنی ظاهریه و نظامیه نیز گذراند. از این رهگذر او در محضر دانشمندان برجسته‌ای چون قاضی عضدالدین ایجی، دانشمند برجسته و نویسنده کتاب مشهور المواقف فی‌علم الکلام، علامه قطب‌الدین شیرازی، اندیشمند شهیر و نویسنده کتاب معروف دره‌التاج، دانش‌آموزی و هنراندوزی پیشه کرد. با این وجود، وی بیشترین بهره علمی را زمانی برگرفت که توانست در مجالس درس علامه حلی، حضور یابد. در حقیقت، قطب‌الدین رازی گمشده خود را نزد این عالم سرشناس شیعی مذهب یافت و با توجه به رهنمودهای وی یارای آن یافت تا به عنوان برجسته‌ترین شاگرد او خود را همتراز سرآمدان عرصه علم و دانش در سده هشتم هجری سازد. تلاش پیگیر و بی‌وقفه علامه قطب‌الدین رازی، که مورد احترام خواجه رشیدالدین فضل‌الله همدانی، دانشمند و سیاستمدار نام‌آور روزگار ایلخانی و فرزند برومند او خواجه غیاث‌الدین نیز قرار داشت، موجب شد تا در علوم و فنون گوناگون به حد کمال رسد و دانشمندی مسلم و عالمی ذوالفنون شود.‌ او استاد مسلم فقه و ادبیات عرب در روزگار خویش شد، مهارت و کاردانی‌اش در حکمت، منطق و کلام اسلامی نیز جلوه‌ای دوچندان یافت. شهید اول رفعت و فراز مقام علمی وی را چنین می‌ستاید: «او در تمام علوم معقول و منقول متبحر بود، ضمن استفاده از محضر او پس از مذاکرات و مباحثاتی دانستم او دریایی است که کناره ندارد.»‌ ثمره سال‌ها تحصیل این عالم شهیر آن شد که اندوخته‌های خویش را دست‌کم به دو طریق به دیگران و آیندگان انتقال دهد: الف: نگارش کتاب‌ها و رسائل متعدد علامه قطب الدین رازی در درازنای عمر خویش به نگارش کتاب‌های متعدد دست یازید که ازجمله مشهورترین آنها می‌توان به موارد زیر اشاره کرد: الف) المحاکمات بین شرحی الاشارات: این کتاب که از جمله مشهورترین آثار قطب‌الدین رازی است ، بر محاکمه و مقابله دو کتاب شرح اشارات امام فخر رازی و خواجه نصیرالدین طوسی مبتنی است. ب) شرح مطالع در منطق: این کتاب شرح مشهور و مهمی است که بر کتاب مطالع‌الانوار سراج‌الدین ارموی نگاشته شده و به خواجه غیاث‌الدین محمد بن خواجه رشیدالدین اهدا شده است. قاضی نورالله شوشتری در مجالس‌المؤمنین خویش با توجه به دو کتاب یاد شده درباره توانمندی علمی علامه رازی چنین آورده است: « خورشید فضیلتش از مطلع شرح مطالع طالع و محکمات حکمتش از افق کتاب محکمات ساطع است.» ج) تحریرالقواعد المنطقیه یا شرح شمسیه: این اثر نیز به خواجه غیاث‌الدین تقدیم شده و مشتمل بر شرح مبسوط رساله شمسیه سراج‌الدین ارموی است. د) بحرالاصداف: رساله​ ای به نسبت کوچک و شرحی بر تفسیر معروف الکشاف جارالله زمخشری است. ب: پرورش شاگردانی مستعد شمار شاگردان او به نسبت افزون بوده است. نیازمند یادکرد است برخی منابع اعدادی اغراق‌آمیز در این باره ذکر کرده‌اند که چندان موجه جلوه نمی‌نماید. به هر ترتیب، آنچه آشکار است، بسیاری از شاگردان علامه قطب‌الدین ادامه‌دهنده راه او شدند، به‌طوری که بسیاری از آنان در تاریخ اسلام به نام مشهورگشتند. ازجمله معروف‌ترین این دست‌پروردگان بجز شمس‌الدین محمد عاملی ملقب به شهید اول که پیشتر نیز از او یاد شد، می‌توان شریف جرجانی، دانشمند جامع‌العلوم سده هشتم و نویسنده کتاب‌هایی پرشمار چون اصلاحات‌الصوفیه، تعریفات، تجویدالقرآن، شرح امثله، شرح کافیه، شرح المواقف و... و سعدالدین تفتازانی، فقیه، متکلم، منطقی و ادیب مشهور قرن هشتم و مولف آثاری پرتعداد همچون تهذیب‌المنطق، مفتاح‌الفقه، شرح عقاید نسفی، الارشادالهادی، مقاصدالطالبین فی علم الاصول‌الدین، النعم‌السوابق فی شرح‌الکلم النوابغ و... را نام برد.