مرزهای جغرافیایی ایران ما، دربرگیرنده داشتههای افتخارآفرینی از جنس طبیعتاند. تنوع و گستردگی پهنههای متفاوت از هم، چشماندازهای بدیع و جالب توجهی را به ارمغان آوردهاند. عادت کردهایم که همواره اخبار و گزارشهای ناخوشایندی را در مسیر سرنوشت محیط زیست و طبیعتمان ببینیم و یادآورمان شود که قدر این نعمات را چه بد میدانیم. مناطق بیابانی و کویری ایران اگرچه به عنوان اکوسیستمهای خاص و نیز بسترهای زاینده تغییرات آب و هوایی و تاثیرگذار در این منطقه از جهان که البته جزو مناطق خشک و نیمهخشک کره زمین نیز محسوب میشود، کمتر مورد توجه قرار گرفتهاند، اما بیشک نادیده گرفتن این مناطق به ظاهر خشن و خشک، خود نیز خبری به مراتب دردناکتر و ناخوشایندتر است.
بیابان لوت با مساحتی بیش از ۸۰هزار کیلومترمربع در حدود جنوب شرق ایران، منحصربهفردترین داشتههای از این دست را در سطح دنیا رقم زده است. این منطقه بیابانی به واسطه شرایطی که بر زمین و آسمان آن حاکم است، یکی از پررمز و رازترین و نیز ناشناختهترین مناطق بیابانی دنیا محسوب میشود؛ بیابانی که به علت شگفتانگیزی و اعجابآوریای که دارد، وهمانگیز و هراسناک است. مشاهدات عینی و شاهدان و عابرانی که وجود داشته یا دارند همواره در حاشیه لوت یا بخشهایی نزدیک کانونهای جمعیتی را تجربه کردهاند. گذر شرقی – غربی لوت فعل بیسرانجامی است که چون آرزو میماند. پیوستگی و مداومت کلوتها در غرب کویر لوت که بیش از ۱۷۰ کیلومتر درازا و عرض متوسط ۵۵ کیلومتر را دربر میگیرند، اولین مانع سخت این نفوذ در سمت غرب محسوب میشود؛ کلوتها، لندفرمهای منحصربهفرد و شگفتآوری که خیال و وهم را در بیابان لوت شکلی کمنظیر و گاه بینظیر در دنیا رقم زدهاند. حرکتفرسایی آبی و بادی در جهت شمال غرب – جنوب شرق این خطوط مدرج را طی هزاران هزار سال به وجود آورده است.
وجود توفانهای شن، درههای عمیق و گاه یکصدمتری که به درههای مرگ شهرت دارند، فرود و فرازهای پیدرپی و ناتمام، دیوارهها و لایههای شنی در بستر درهها و شیب دامنهها، اختلاف دمای زیاد شب و روز و تاثیرگذاری غیرقابل انکار این بخش از لوت شرایط عبور را با دشواری فراوانی همراه کرده است که مقابله و مبارزه با آن اراده، عزم و جسارت همچون بیابان لوت را میطلبد. در سمت دیگر و در شرق این بیابان میلیونها میلیون تن شن در شرایطی مشابه کلوتها با طول و عرض کم و بیش مانند، غیرقابل عبورترین گذرگاهها و محورهای کره زمین را به وجود آورده است؛ محدودهای که تپههای شنی آن گاه تا ۴۸۰ متر ارتفاع پیدا میکنند و از بلندترین تپههای شنی دنیا که در العزیزیه لیبیاند، دهها متر مرتفعترند. توفانهای شن، باتلاقهای شنی، کمبود منابع آب، اختلاف دمای شب و روز و بیپایانی بسترهای سست رمل و ماسه، حرکت پیشروی در این منطقه را دچار خسران میکند؛ جایی که هیچ وسیلهای در این دنیا توان عبور از آن را پیدا نمیکند، نه موتوری و نه شتری. این دو دیواره سخت و نفسگیر در بخشهای جنوبی لوت تا نزدیکی یکدیگر پیش آمدهاند اما بین دو نقطه راس پایین آنها فاصلهای است که دروازه ورود به بخش جنوبی لوت یعنی لوت زنگی احمد است. بیراههها و راههای فراوانی در این منطقه است که در گذشته مورد بهرهبرداری گروههای هنجارشکن قرار میگرفت. حرکت در مسیر جنوب به شمال لوت مسیری در دل شگفتیهای این سرزمین بکر است. چشماندازهایی که با روستاهای متروکهای چون شاهرخآباد آغاز میشود و با آبگیرها، ارتفاعات، کویرها، کلوتها، شنزارها، پهنههای وسیع و سکوت و آسمان بیپایان کویر گره میخورد؛ آنقدر بکر و ناشناخته است که باورش در ذهن نمیگنجد.
در این پهنه که گودترین چاله داخلی ایران است مناطقی چون گودیز در ۷۵ کیلومتری شرق شهداد یا پهنه سنگی و آتشفشانی گندم بریان در لوت شمالی، گرمترین نقاط ایران و حتی جهان را به وجود میآورند. شرایط تابش خورشید، آلبدو، دریافت انرژی خشکی غیرقابل تصور، جنس و رنگ خاک و دلایل بسیار دیگری باعث شده تا رکورد وحشتناک نزدیک به ۵۸ درجه که ۱۹۲۲ در لیبی به ثبت رسیده هرساله بارها در تیر و مرداد (آگوست) پشت سر گذاشته شود؛ شرایطی که شاید در بیابانهای دیگری در شرق و غرب دنیا از بیابانهای آمریکای مرکزی گرفته تا استرالیا دیده شود. اما شواهد و گزارشهای اندکی هست که بر عظمت این منطقه کمتر مورد توجه قرار گرفتهشده ایران صحه میگذارد. وجود مناطق روستایی با بافت طبیعی و تاریخی و گاه باستانی در حاشیه لوت، حضور جریانهای هیدرولوژیک از جمله رود دایمی شور که در طول ۲۰۰ کیلومتر جریان خود جلوههای بینظیری را در دل لوت به تصویر میکشد یا آبشارهای کشیت و حُرمک، تنگه دلفینها، نبکاها و ربدوها که عظیمترین گلدانهای بیابانی دنیا محسوب میشوند، پهنههای وسیع پوشیده از شن و ریگزارهای سیاه و خاکستری، چشمانداز بیپایان آسمان شب و روز بیابان، کویرهای متعدد، سکوت عمیق و رمز و راز حاکم بر فضای بیکران و بکر لوت، یکی از منحصرترین بخشهای کرهزمین را در شکلی خاص رقم زده است؛ جایی که یوز ایرانی و گلههای جبیرش در لابهلای تاغزارها و گزستانها و دشت و دامنههای کشیدهشده تا ارتفاعات پیرامونش، جلوهای دیگر به نمایش میگذارد. در این پهنه کیلومترها شاید هیچ نشانی از حیات دیده نشود و در بسیاری از نقاطش حیات، شکل خاص و انحصارگونهای دارد. بیابان لوت سایت و ویترینی از زیباترین جلوههای بیابانی دنیاست؛ جایی که شاید برخی از نقاط آن سالهای متمادی حتی قطرهای باران را تجربه نکند تا یکی از خشکترین، گرمترین و ناشناختهترین نقاط کره زمین را در کنارمان داشته باشیم و شاید به همان اندازه که منحصربهفرد است، ما نیز کمتر به آن توجه کرده باشیم. عظمت این منطقه ارزش جهانی دارد؛ ارزشی که شاید عنوان بزرگترین ژئوپارک دنیا برای آن کم باشد. متاسفانه غفلت از این نعمت گرانقدر آثار شکنندهای را در بخشهایی از لوت به خصوص در محدوده شهداد در پی داشته است، اگرچه طی کمتر از یک دهه اخیر نگاهها رفتهرفته به این بیابان جدیتر شده، اما نبود برنامهای جامع که از بستری آگاه و برگرفته از درک عمیق نسبت به موجودیت لوت سرچشمه گرفته باشد، بهرهبرداری از هیچ یک از ظرفیتهای این منطقه منحصربه فرد دنیا را ممکن نکرده است. و گاهگاهی هم اگر در بخشهایی چون گردشگری و استخراج معادن گامی برداشته شده، نه آنچنان قدرتمند و تاثیرگذار بوده و نه آنقدر پایدار و اصولی. لزوم برنامههای حفاظتی و برنامههای مبتنی بر توسعه پایدار، شرایط بهرهبرداری از این «گنج تفتیده» را برای نسل امروز و فردا فراهم خواهد کرد. سالهاست مناطق بیابانی در سراسر دنیا مورد آزمون و خطا بودهاند و تاکنون تجربیات ارزشمندی در دست ساکنان و صاحبان این مناطق خشن گذاشتهاند؛ تجربیاتی که در بستر آنها نگاههای حاکی از احترام و ارزشگذاری به بیابانها و کویرها حاصل آمده و شرایط حضور میلیونها انسان را با هدف بهرهمند شدن و پایداری این مناطق به وجود آورده و میلیونها قاب خاطره را در دل و جان عابران امروز آنها ماندگار کرده است.
