سیره معصومان در استفاده از قرآن و نحوه بهرهبرداری از آن در زندگی خود میتواند الگویی برای توسعه فرهنگ قرآنی در میان گروههای مختلف جامعه باشد، روشن است که این توسعه در گامهای نخستین خود نیازمند آشنایی و تسلط کامل به قرآنخوانی و قرآندانی افراد جامعه است، شیوهای که با گسترش آن شاهد گسترش مفاهیم قرآنی در میان زندگی عمومی خواهیم بود، نمونههای فراوان تاریخی نیز در این موضوع میتوان یافت، نمونهای از اشاره به آیات قرآنی در بیان مطالب زندگی، شیوهای که ائمه معصومین (ع) هم در دوران حیات خود بارها از آن استفاده کردهاند اما بیان امامان(ع) در این میان، شیوهای تفسیر گونه برای شرح این آیات الهی را روشن کرده است. آنچه میخوانید نگاهی است به حضور قرآن در زندگی دومین امام شیعیان، حسن بن علی(ع) که به بهانه سالروز میلاد ایشان ارائه میشود.
● در دوران پیامبر(ص)
شیخ ابوالفتوح نقل کرده که حسن بن علی(ع) در هفت سالگی، در مجلس رسولالله صلیاللهعلیهوآلهوسلم حاضر میشد. وحی را میشنید و آن را حفظ میکرد. آنگاه به خانه بر میگشت و برای مادرش باز میگفت. از این روی هر وقت علی علیهالسلام به خانه بر میگشت متوجه میشد که همسرش فاطمه(س) هم از آنچه نازل شده، مطلع است. یک روز که در این باره پرسید: فاطمه علیهاالسلام فرمود: از فرزندت حسن شنیدم. بعد از آن، روزی علی علیهالسلام در خانه پنهان شد و حسن علیهالسلام طبق معمول به خانه آمد و خواست آنچه را شنیده بود، بازگوید اما زبانش بند آمد. حضرت فاطمه شگفتزده شد و حسن گفت: مادرجان! تعجب نکن زیرا بزرگواری سخن مرا میشنود و شنیدن او مرا (از سخن گفتن) باز داشته است.
آیه مباهله و فرزندی رسول خدا(ص): امام حسن علیهالسلام بعد از سازش با معاویه، از دوران کودکی خود و ماجرای مباهله و نزول آیه تطهیر یاد کرد و فرمود: پیامبر خدا از «انفس» پدرم را (برای مباهله) آورد و از «ابنا» من و برادرم و از «نساء» مادرم را. ما خاندان او و برای او هستیم و او از ما و ما از او هستیم. و چون آیه تطهیر نازل شد، رسول خدا صلیاللهعلیهوآلهوسلم ما را در کسای خیبری امسلمه گردآورد و فرمود: خدایا! اینان خاندان و دودمان من هستند. پلیدی (ناپاکی) را از ایشان بزدای و پاک و پاکیزهشان گردان.
▪ تفسیر لیله القدر: امام حسن علیهالسلام در پاسخ شخصی که به صلح اعتراض داشت، خاطره خود از رویای پیامبر را اینگونه نقل فرمود: «... رسول خدا در رویا بنیامیه را دید که یکی پس از دیگری بر منبرش سخن میگویند. این موضوع حضرت را ناراحت کرد. پس این آیه «انّا اعطیناک الکوثر...» و این آیه «انّا انزلناه فیلیلة القدر و ما ادراک مالیله القدر، لیله القدر خیر من الف شهر...»؛ «شب قدر بهتر از هزار ماه است» که در آن بنیامیه سلطنت کنند، نازل شد.
بشارت فتح مکه و آرزوی رسول خدا(ص): امام حسن علیهالسلام فرمود: وقتی پیامبر دعوتش را در مکه آشکار کرد... مشرکان او را به خروج از مکه به سوی مدینه ناچار کردند. حضرت رو به سوی مکه کرد و فرمود: خدا میداند که تو را دوست دارم و اگر مردم تو مرا بیرون نمیکردند، هیچ شهری را ترجیح نمیدادم و من غمگین هستم. خدا به او پیام فرستاد کهای محمد! خدای علیّ اعلی سلام میرساند و میگوید: به زودی تو را پیروزمند و سودمند و سالم و توانمند و غالب به این شهر بر میگردانیم و این همان فرموده خداست. «انّ الذی فرض علیک القرآن، لرادّک الی مَعاد» در حقیقت همان کسی که این قرآن را به تو فرض کرد، تو را یقیناً به سوی وعده گاه بر میگرداند.»
● در دوران پدر
خاطرات و تلاشهای قرآنی امام حسن (ع) بعد از رحلت رسول خدا(ص) در دوران حیات مادر(س) و امامت پدر، نمونهای از آموزش از پدر و مادر و بیان آن برای دیگران بوده است
● تعریف امامت
امام حسن علیهالسلام در یک سخنرانی در حضور امام علی علیهالسلام فرمود: هان ای مردم! از پروردگارتان یاد بگیرید: «انّ اللّه اصطفی آدم و نوحاً و آل ابراهیم و آل عمران و علیالعالمین، ذرّیة بعضها من بعض واللّه سمیع علیم»؛ ما فرزندانی از آدم، دودمانی از نوح، برگزیدهای از ابراهیم، نسلی از اسماعیل و خاندانی از محمد هستیم. ما در میان شما مثل آسمان افراشته، زمین گسترده و آفتاب تابانیم و نیز مانند آن درخت زیتونیم که نه شرقی است و نه غربی و روغن آن خجسته است. پیامبر صلیاللهعلیهوآلهوسلم اصل آن است و علیشاخهاش، به خدا سوگند ما میوه آن درخت هستیم. پس هرکه به شاخهای از آن درخت آویزد، نجات یابد و هرکس بازماند، در آتش باشد.
● درباره امامعلی(ع)
سلیم بن قیس میگوید: امام حسن علیهالسلام فرمود: «والسابقون الأولون من المهاجرین والانصار و الذین ابتعوهم باحسان»؛ و پیشگامان نخستین از مهاجران و انصار و کسانی که با نیکوکاری از آنان پیروی کردند، همان گونه که پیشگامان بر دیگران برتری دارند، پدرم علی بن ابیطالب نیز، چون پیشتاز پیشگامان است، بر آنان برتری دارد. و فرمود: «أجهلتم سقایة الحاج و عمارة المسجد الحرام کمن آمن باللّه و الیوم الآخر و جاهد فی سبیل اللّه»؛ آیا سیراب ساختن حاجیان و آباد کردن مسجدالحرام را مانند کسی پنداشتهاید که به خدا و روز بازپسین ایمان آورده و در راه خدا جهاد کرده است؟ و (علی علیهالسلام ) از رسول خدا صلیاللهعلیهوآلهوسلم پذیرفت و با جان خود او را یاری رساند....
● شباهت به خدیجه(ع)
ابن شهرآشوب مینویسد: شیرازی در کتابش با سند خود نقل کرده است: حسن بن علی بن ابیطالب در باره آیه شریفه «فی ایّ صورةٍ شاءَ رکّبک»؛ به هر صورتی که خواست، تو را ترکیب کرد، فرمود: خدای سبحان علی بن ابیطالب را در صُلب ابوطالب به صورت محمد صلیاللهعلیهوآلهوسلم آفرید، ازاین رو شبیهترین مردم به رسول خدا علی بود و حسین بنعلی شبیهترین مردم به فاطمه است و من شبیهترین مردم به خدیجه کبری هستم.
▪ رفتار قرآنی: زندگی امام حسن (ع) مصداق کامل رفتار قرآنی بوده است، نمونههای رفتار زندگانی در زندگی سبط نبوی را می توان در نمونههای زیر یافت:
▪ عفو و گذشت: یکی از کارگران امام حسن علیهالسلام گناهی کرد که کیفر داشت. وقتی به دستور امام خواستند او را کیفر دهند، گفت: مولای من! «والعافین عن النّاس»فرمود: تو را بخشیدم. گفت: «واللّه یحبّ المحسنین»؛ فرمود: در راه خدا آزادی و دو برابر آنچه به تو بخشیدم، نزد من داری.
● موعظه قرآنی
موعظه های امام حسن علیهالسلام هم رنگ و بوی قرآنی داشت. از جمله میفرمود: ای فرزند آدم! از حرامهای خدا خود را بازدار تا عابد باشی و به آنچه خدا قسمت تو کرده است راضی باش تا بی نیاز شوی و همسایگی همسایه خود را نیکودار تا مسلمان باشی و... ای فرزند آدم! از روزی که زاده شدی پیوسته در تباه عمر خود بودهای. اینک باقی ماندهاش را برای آخرت خود دریاب که مومن توشه بر میدارد و کافر سرگرم بهره کنونیاش است. امام بعد از این انذار، این آیه را تلاوت فرمود: «و تزوّدوا فانّ خیرالزاد التّقوی» برای خود توشه بردارید که به راستی بهترین توشه پرهیزکاری است.
