مذاکرات هسته ای اخیر میان ایران و غرب بازتاب های گوناگونی را در سطح بین المللی به دنبال داشت. اگرچه تاکنون نیز جزئیات توافقات انجام شده در هاله ای از ابهام است و هنوز راه درازی تا رسیدن به تفاهم نهایی باقی مانده اما شاید اصلی ترین محور این فصل جدید را بتوان قبول فرآیند غنی سازی در ایران از سوی غرب دانست. مسئله ای که در گذشته به هیچ وجه از سوی آنان قابل پذیرش نبود.
آنچه در ادامه می خوانید تحلیل «مؤسسه مطالعات استراتژیک لندن» از این مذاکرات و پیامدهای آن است. البته این نوشتار مانند سایر گزاره های غربی خالی از غرض نیست و «ایران هراسی» در قالب ادعای تلاش تهران برای دستیابی به بمب اتمی، شاه بیت این عملیات روانی است. در پایان تذکر این نکته ضروری است که مطالب مندرج در این مقاله مورد تایید روزنامه نبوده و صرفاً دیدگاه های مؤسسه مذکور است.
● نشست ژنو۲
در حالی که احتمال می رفت پرده برداری از فعالیت جدید هسته ای در ایران تنش موجود را وارد مرحله جدیدی کند، مذاکراتی که بین تهران و قدرت های اصلی انجام گرفت نتایج بی سابقه ای را بدنبال داشت که نوید پایان مشاجرات طولانی مدت را می دهد. اعلام کشف تجهیزات هسته ای پنهان ایران در نزدیکی شهر مقدس قم توسط رئیس جمهور آمریکا، باراک اوباما در ۲۵سپتامبر، دیدگاه بدبینانه جهان را نسبت به فعالیت هسته ای ایران تقویت کرد. قبل از این نیز ما شاهد اوج گرفتن چنین نگرانی هایی بوده ایم. بعنوان مثال هنگامی که سندی دال بر اعتقاد آژانس انرژی اتمی (IAEA) بر توانایی ایران در ساخت بمب اتمی به بیرون درز کرد، آنها اعتقاد داشتند که ایران چنین قدرتی را دارد و هم اکنون در حال کار کردن روی ساخت موشکی است که می تواند باعث شروع جنگ هسته ای در دنیا شود. بعلاوه بریتانیا همانند فرانسه، آلمان و ]رژیم[ اسرائیل با نتیجه گیری انجمن سیاسی آمریکا مبنی بر تعویق گسترش سلاح های اتمی ایران از اواسط سال ۲۰۰۳ موافق نیست.
فاش سازی هایی مانند این نمونه می توانست تحریم های بیشتر و یا برخوردهای نظامی دربرداشته باشد همانطور که همه انتظار داشتند اما پس از توافق های دور از انتظار یکم اکتبر ژنو و ۱۹ الی ۲۱ام وین کسانی که انتظار تحریم و یا برخورد نظامی داشتند، دچار سردرگمی شدند.
● فاش سازی تجهیزات قم
خبر تجهیزات هسته ای ایران در قم در نشست گروه بیست در پیتسبورگ که کشورهای بریتانیا، فرانسه و آلمان حضور داشتند، برای اولین بار بصورت عمومی توسط باراک اوباما اعلام شد. این تجهیزات بمنظور حفظ ۳۰۰۰ سانتریفیوژ برای غنی سازی اورانیوم طراحی شده و در پایه یکی از کوه ها در پایگاه سپاه پاسداران انقلاب اسلامی ایران بنا شده است. در واقع کشور ایران خبر تجهیزات آزمایشی خود را ۲۱سپتامبر به IAEA داده بود. اگر چه طبق گفته مقامات آمریکایی این کشور وقتی دست به این پرده برداری زد که احساس کرد محرمانه بودن فعالیت هسته ای قم در معرض فاش شدن قراردارد. آژانس جاسوسی فرانسه، بریتانیا و آمریکا از سال ۲۰۰۶ روی این پایگاه تمرکز کرده بودند اما تا همین امسال نمی توانستند با قاطعیت بالا قضاوت کنند که این تجهیزات بمنظور غنی سازی اورانیوم بوده است. این سه کشور هم پیمان با رسیدن به این نتایج منتظر بودند تا از آن به نفع خود در مذاکرات با ایران استفاده کنند.
این تأسیسات آزمایشی نسبت به نطنز کوچک تر است، مقیاس تجهیزات غنی سازی صنعتی ایران از ۵۴۰۰ سانتریفیوژی که در مرحله اول برنامه ریزی شده بود به بیش از ۸۰۰۰سانتریفیوژ می رسد. آمریکا ادعا کرد که چنین هدفی تا سال ۲۰۱۰ عملی نخواهد شد و رئیس جمهور ایران محمود احمدی نژاد گفت که آن هجده ماه از تولید فاصله دارد. طبق گفته های علی اکبر صالحی، رئیس سازمان انرژی اتمی ایران، این کشور قصد دارد نسل پیشرفته ای از سانتریفیوژها را در قم راه اندازی کند. سه مدل جدید در نطنز تحت آزمایشات قرار دارند. مؤسسه بین المللی مطالعات استراتژیک (IISS) به مدت دو سال مشکوک بود که ایران دست به راه اندازی سانتریفیوژهای پیشرفته بصورت مخفی خواهد زد. این سازمان متوجه است که تجهیزات قم به منظور تولید ۳الی ۵درصد اورانیوم غنی شده با درجه پایین LEU طراحی شده است. شاید هم این تجهیزات هدفی دو مرحله ای در پیش دارد که در مرحله دوم آن بصورت پنهانی دست به تولید اورانیوم غنی شده با درجه بالا HEU بزند. اگر چنین باشد، تجهیزات مخفی دیگر بروز خواهد کرد که شامل تجهیزات تبدیل اورانیوم است که مسئولیت تبدیل اورانیوم به گاز برای غنی سازی را به عهده دارد. ایران در توجیه تأسیسات قم چنین اظهار می دارد که از آن برای باز راه اندازی سانتریفیوژهای پیش رفته خود، در صورت بمباران نطنز استفاده خواهد کرد که این توجیه قابل قبول است.
اگر چه براساس گفته های اوباما اندازه و موقعیت تجهیزات قم با اهداف صلح آمیز هسته ای تناقض دارد زیرا با هدف حفظ ۰۰۰۳ سانتریفیوژ راه اندازی شده است. اگرچه این گنجایش برای تولید اورانیوم با غنای بالای لازم برای نیروگاه هسته ای پایین است اما برای سازماندهی یک عملیات نظامی کافی است. اگر ۰۰۰۳ ماشین نسل دوم را برای تولید HEU (اورانیوم غنی شده با درجه بالا) در نظر بگیریم، باید گفت که این تعداد می تواند حداقل دو یا سه اسلحه به ارزش یک سال مواد شکافت پذیر هسته ای را تولید کند. تحت توافقات ژنو بازرسان آژانس انرژی اتمی در ۵۲اکتبر از تأسیسات قم دیدن خواهند کرد و ممکن است بتوانند درباره موقعیت و وضعیت اصلی آن نظر قطعی بدهند. این تاریخ ۰۱روز پس از تقاضای آمریکا است که منتقدان اعتقاد دارند ایران در این فرصت می تواند هر گونه مدارک اتهام برانگیز را از بین ببرد. هرچند این تأخیر توجیه پذیر نیست و می تواند سابقه بدی در تضعیف حقوق بازرسان آژانس به شمار آید اما لازم به ذکر است که ایران از همان هنگام که محرمانه بودن تجهیزات قم به زیر سؤال رفت فرصت پاکسازی مدارک اتهام آمیز را داشته است یعنی حدود چند ماه پیش.
به تعبیر محمد البرادعی، مدیرکل آژانس انرژی اتمی، ایران با عدم اعلام به موقع تجهیزات قم، خود را در موقعیتی قرار داد که مطلوب قانون نیست.تهران در سال ۷۰۰۲ بصورت یک جانبه قانون اصلاح شده ۳/۱ توافق امنیت را فسخ کرد، متمم توافقنامه ای که در سال ۳۰۰۲ کشور ایران توافق خود را با آن اعلام کرده بود. قانون اصلاح شده لازم می دارد که به محض برنامه ریزی هر گونه تجهیزات هسته ای جدید اطلاعات آن در اختیار آژانس انرژی اتمی (IAEA) قرار گیرد. ایران در مورد اطلاع رسانی بر قانون قدیمی پافشاری کرد، لازمه قانون سابق این بود که ۰۸۱ روز قبل از معرفی مواد اتمی اطلاع رسانی به آژانس صورت پذیرد. توافقنامه امنیتی هیچگونه برنامه ای برای تجدید نظرهای یک جانبه ندارد.
● نگرانی های آژانس
نگرانی های رو به رشد آژانس انرژی اتمی درباره ایران را می توان همچنین در اطلاعات ۷۶ صفحه ای فاش شده توسط وزارت دفاع آمریکا شاهد بود که عنوان آن «ابعاد احتمالی نظامی برنامه هسته ای ایران» است. در این مقاله تأکید شده است که در اوایل ۲۰۰۲ ایران توسط موشک بالیستیک شهاب ۳عزم آغاز جنگ هسته ای دارد. در آن نوشته شده است که ایران صنایع نظامی بزرگی را راه اندازی کرده که با استفاده از چاشنی ها و بخش های احتراق پذیر دیگری قادر به تولید سلاح های هسته ای است و در ادامه آمده است که این کشور از اطلاعات کافی برای طراحی و تولید ابزار انفجار هسته ای با استفاده از اورانیوم غنی شده با درجه بالا برخوردار است. با توجه به فروش نسخه ساخت سلاح هسته ای توسط شبکه بازار سیاه عبدالقدیر خان به لیبی، این نگرانی وجود دارد که شاید ایران به آن دست پیدا کرده باشد.
این یافته ها به صورت وسیع در گزارشات البرادعی به آژانس وجود دارد هر چند وی به دلیل عدم اعتماد به درستی جامعه اطلاعاتی از تصدیق و امضای این مقاله امتناع کرده است. البرادعی در پنجم اکتبر گفت که آژانس هیچگونه دلیل واضح و متقنی بر وجودساخت سلاح های اتمی در ایران ندارد و این کار نگرانی ها را درباره مقاصد آتی ایران پوشاند.
● توافق ژنو
در حین پرده برداری از این پیشرفت های خطرناک، آمریکا و دیگر قدرت های اصلی مشغول مذاکرات پنهانی با ایران بودند و آژانس نیز نقش میانجی را در این وسط بازی می کرد.
نتیجه این مذاکرات توافقی شد که پس از ملاقات مقامات ایرانی با نمایندگان گروه ۳+۳ (بریتانیا، فرانسه، آلمان، چین، روسیه و آمریکا) اعلام شد. این نشست در یکم اکتبر در ژنو و به رهبری خاویار سولانا، مسئول سیاست خارجی اتحادیه اروپا، انجام گرفت. در وقت استراحتی که برای نهار اختصاص داده شده بود، ویلیام برنز معاون وزارت امور خارجه آمریکا و سعید جلیلی نماینده کشور ایران در مذاکرات هسته ای بصورت انفرادی و رودررو در مهم ترین روابط دیپلماتیک دوجانبه پس از تسخیر سفارت آمریکا در سال ۹۷۹۱، ملاقات کردند.
در پایان نشست ایران موافقت کرد تا ۰۰۲۱ کیلوگرم از اورانیوم غنی شده با درجه پایین (LEU) خود را برای غنی سازی بیشتر تا ۵۷/۱۹% به روسیه صادر کند تا بعد از آن به منظور تولید اجزای سوخت به فرانسه فرستاده شود و ایران از آن برای تولید ایزوتوپ های پزشکی استفاده کند. این راکتور در سال ۷۶۹۱ توسط آمریکا برای شاه ایران ساخته شده بود و قبل از آنکه در سال ۹۸۹۱ برای استفاده از اورانیوم ۵۷/۱۹% توسط آرژانتین تبدیل شود، تا ۳۹% پیش رفت که البته می توان بازهم از آن به عنوان سوخت استفاده کرد اما ایران می گوید این سوخت تا سال ۰۱۰۲ بیشتر دوام نمی آورد و تمام خواهد شد. با فرض اندازه کوچک بایدگفت که راکتور ۵ مگاوات حرارتی (MWt) خطر گسترش اتمی ندارد، برعکس ۵ مگاوات برق کره جنوبی که پیونگ یانگ با اشاره به خروجی برق آن ادعا می کند هدف وی تولید نیروی برق است اما باید توجه کرد که خروجی حرارتی آن پنج برابر بزرگ تر است.
توافق ژنو که وابسته به تصدیق دولت های ملی بود و در ۱۲ام اکتبر در وین جایگاه خود را محکم کرد، دارای منافع دو طرفه و خطرهای بسیار جدی است. اطمینان در صورتی حاصل می شود که ایران تنها به تولید LEU بسنده کند و روسیه و فرانسه تبدیل آن به سوخت و بازپس فرستادن آن به این کشور توافق کنند. چنین قراردادی اصولی را بدنبال خواهد آورد که طبق آن اورانیوم ایران خارج از این کشور غنی سازی می شود و براساس آن به راه حل دیرپایی خواهیم رسید که به موجب آن تمام LEUهای تولید شده برای تبدیل به سوخت راکتورهای ایران صادر می شوند. جنبه مثبت این توافق از دیدگاه غرب، تعلیق آبرومندانه غنی سازی ایران بصورت موقت است. اگر ۰۰۲۱ کیلوگرم بلافاصله صادر شود، موجودی ایران چیزی حدود ۰۰۵ کیلوگرم خواهد بود (با این شرط که تا جولای ۹۰۰۲، ۱۵۰۰ کیلوگرم تولید شده باشد بعلاوه حدود ۰۸ کیلوگرم هر ماه). برای تولید یک سلاح اتمی پس از مراحل بعدی غنی سازی، حتما باید ۰۰۲۱ کیلوگرم اورانیوم غنی شده با درجه پایین وجود داشته باشد. بنابراین اصل صادرکردن برای ما زمان را خریداری می کند و خطر تولید سلاح های اتمی را در مدت مذاکرات طولانی مدت کاهش می دهد، هرچند این زمان ذخیره شده از بین رفتی است زیرا احتمال رسیدن به توافق بر سر جزئیات بسیار بعید است. مقامات مسئول ایرانی در گفت وگوی خود با خبرنگاران بعد از نشست ژنو، پیشنهاد اندازه حمل LEU ای را که بر سر آن به توافق رسیده بودند را به چالش کشیدند. ضمناً با توجه به نرخ تولید، ادامه غنی سازی در حدود ۵۱ ماه می تواند ۰۰۲۱ کیلوگرم اورانیوم صادرشده را جایگزین کند که در صورت استفاده سانتریفیوژ بیشتر ایران مدت زمان کوتاه تر خواهد شد.
سوخت ۵۷/۱۹% غنی شده ای که ایران دریافت می کند در صورت تبدیل مجدد به گاز و غنی سازی بیشتر تبدیل به اسلحه می شود، هرچند اجزای سوختی بصورتی به این کشور فرستاده می شوند که این کار را غیرممکن می کند. هرگونه تلاشی برای ایجاد تغییر مجدد و غنی سازی این سوخت بلافاصله برای بازرسان آژانس آشکارشده و بعنوان تلاش برای ساخت سلاح اتمی تلقی خواهدشد و طبیعتا برخورد نظامی دربرخواهند داشت.
یکی از تاثیرات این توافق فرار غرب از تله ای است که بر سر راه قرار دارد. ایران از آژانس انرژی اتمی درخواست کرده است تا برای راکتورهای تهران عرضه کننده سوخت جایگزین بیاید. اگر مذاکرات پیرامون جزئیات با شکست مواجه شود، ایران حق غنی سازی تا سقف ۵۷/۱۹% را بدست خواهدآورد. رد درخواست ایران نیز می تواند تحقیر قدرت برنامه های عرضه سوخت بین المللی را بدنبال داشته باشد که هدف آن تشویق دولت ها برای صرف نظرکردن از کسب توانایی غنی سازی است.
● امتیاز مهم
بدترین جنبه این توافق از دیدگاه غرب قبول کردن غنی سازی درایران است. راه حل های پی درپی شورای امنیت سازمان ملل متحد تقاضا کرده بود که ایران این فعالیت را به حالت تعلیق درآورد. تحریم هایی که از این راه حل ها نشأت می گیرند به قوت خود باقی هستند و تا هنگامی که ایران با پروتکل الحاقی آژانس انرژی اتمی، که باعث افزایش قدرت بازرسی آژانس می شود، موافقت نکند این تحریم ها از بین نخواهندرفت. هفت اکتبر ایران مجدد اعلام کرد که قصد امضای سند مزبور را ندارد.
البته مذاکرات ژنو و وین پافشاری سابق ایران را بر این امر که پیرامون برنامه هسته ای خویش با هیچ دولتی به جز آژانس صحبت نخواهدکرد را تغییر داد و این رویداد نشان داد که تهران می تواند موقعیت خود را تغییر دهد. قابل تصور است که این کشور برای جلوگیری از تحریم های بیشتر محدودیت های بیشتری را در برنامه هسته ای خویش قبول می کند. با وجود پیشرفت هایی که در مذاکرات دیده شد، واشنگتن با کشورهای دیگر در مورد تحریم های جدید، در صورت شکست مذاکرات، صحبت هایی داشته است. آشکارشدن تاسیسات هسته ای پنهان فشار را برای تنگ ترکردن تحریمات بیشتر کرده است.
اعلام تلویحی قانونی بودن غنی سازی ایران امتیاز مهمی است که توسط قدرتهای برتر داده می شود. برای تهران، این امتیاز میتواند به منزله موفقیت سیاسی تلقی شود که می تواند از آن برای برقراری تعادل در وضع کشور استفاده کند و تاکیدی باشد بر مشروعیت ایران پس از انتخابات ماه ژوئن. این توافق از قدرت غرب در دادن فرامین هسته ای خواهد کاست و برای متقاعدکردن همسایگان ایران برای قبول محدودیت ها در زمینه غنی سازی به مشکل برخواهدخورد.
از دیدگاه دولت های غربی، اگرچه این راه بهتر از وضعیت نامشخص و طولانی قبل است چرا که در آن ایران فرصت غنی سازی و محدودکردن همکاری خود با آژانس را داشت. حداقل آنها در اینصورت مطمئن هستند که ذخیره اورانیوم ایران محدود به میزانی است که برای تولید سلاح اتمی کافی نیست و بعلاوه مواضع آنها آنقدر آشکار است که نتوانند دست به تولیدات مخفی بزنند.
