● تعریف مشاوره
از مشاوره تعاریف گوناگونی به عمل آمده است. ولی تعریفی که میآید جامعتر است.
مشاوره عبارت است از یک رابطه ی رو در رو. به این طریق مشاور با تمام شناختی که از خصوصیات اخلاقی و عاطفی و شخصیتی مراجع دارد ، به کمک او میشتابد تا او خود را بهتر بشناسد، به استعدادهای نهفته ی خود پی ببرد، راه استفاده از تواناییها و امکانات را بهتر دریابد و مسؤولیت اعمال و رفتار خود را به عهده بگیرد تا فردی سازنده باشد و بتواند با مشکلات بهتر مبارزه کند در واقع میتوان گفت که مشاوره نوعی یادگیری است که مشاور به کمک خود مراجع ، آموزش های لازم را جهت خودشناسی به او میدهد تا بتواند ضمن حفظ شخصیت خود با محیط و اطرافیانش نیز سازش پیدا کند.
● مراحل مشاوره و راهنمایی
اگر مشاور میخواهد به خوبی روی دانشآموزان شناخت پیدا کند میتواند طی مراحل ذیل به شناختی بهتر و وسیعتر دست یابد:
۱) در درجه ی اوّل کسب اطلاعات سطحی در مورد دانشآموزان .
۲) مصاحبه رودررو با خود دانشآموز.
۳) مطالعه بر روی پرونده ی دانشآموز.
۴) اتو بیو گرافی.
۵) مرحله ی شناخت کامل و درمان.
الف) مرحله ی کسب اطلاعات سطحی:
در این مرحله مشاور به کسب اطلاعات سطحی در مورد دانشآموزان میپردازد.
ب) مصاحبه ی رودررو با خود دانشآموز:
به نظر من مصاحبه بهترین راه برای شناخت مشاور راهنمای دانشآموز است. زیرا در طرق دیگر مثل پرسش کتبی یا غیره دانشآموز نمیتواند به خوبی حرفهایش را بیان کند ولی در مصاحبه ی رودررو شخص میتواند با زبان دل صحبت کند و منظورش را بهتر و رساتر به مخاطب خود یعنی مشاور برساند که این نتیجه مطلوبتری به خاطر حسّ هم دردی و هم دلی بین گوینده و شنونده در پی دارد.
ج) مطالعه بر روی پرونده ی دانشآموز:
یکی دیگر از راه های کسب اطلاعات ، مراجعه به پرونده دانشآموز است. این پروندهها معمولأ در آموزشگاه نگهداری میشود و شامل اطلاعاتی در مورد مسائل خانوادگی، تحصیلی، وضع سلامتی جسمانی و روانی دانشآموز است این پرونده به صورت محرمانه نگهداری میشود و در دسترس همه کس قرار نمیگیرد، زیرا در غیر این صورت دانشآموزان اعتماد خود را نسبت به آموزشگاه و مرکز مشاوره از دست میدهند و کار مشاوره بیاثر خواهد شد. در تشکیل این گونه پروندهها باید دقّت تمام روی اطلاعات لازم است.
د) اتو بیو گرافی:
در برخی از آموزشگاهها از دانشآموزان خواسته میشود که شرح حال خود را بنویسند. این نوشتهها خود مرجعی است برای کسب اطلاعات.
هـ) مرحله شناخت کامل و درمان:
در این مرحله مشاور با توجّه به روشهایی که قبلأ ذکر شد روی فرد شناختی تقریبا کامل بهدست آورد. در این مرحله است که کار تخصصی مشاور آغاز میشود و باید با راهنماییهای خود شخص، کمک کند تا بتواند مشکلش را حل کند. مشاور نباید برای شخص تصمیمگیری کند ودر اصطلاح او را ملزم به رعایت رفتار یا اعمال خاصی کند زیرا این کار نه تنها مشکل او را رفع نمیکند بلکه نوعی دو گانگی ارزشی در شخص به وجود میآورد و شخص سر دو راهی : آرمانهای خود و نظرات تحمیلی مشاور قرار میگیرد و بر مشکل وی افزوده میشود. چه بسا جوانان و نوجوانانی که با مشاوره یا راهنماییهای نا آگاهانه پدر و مادر کمتجربه به راه بد کشیده شدهاند و به خاطر
همان سردرگمی واین که به فکروعقیده ی خود عمل کنند یا اجبارهایی که خانواده برای آن ها تعیین کرده است از خانه فراری شدهاند و از روی خامی و کم تجربگی به فساد کشیده شدهاند. پس سناخت و درمان باید به صورت پیشنهاد و حسابشده باشد تا هیچ گونه لطمهای به فرد وارد نشود و خود بتواند راه درست زندگیاش را پیدا کند.
● مشاوره انفرادی
در مشاوره ی انفرادی فقط مراجع و مشاور حضور دارند و یک رابطه ی رودررو و عمیق میان آنها ایجاد میشود در مواردی که ناراحتیهای عمیق عاطفی و یا مسائل خصوصی و شخصی مطرح است. بهترین طریق مشاوره ی همان مشاوره انفرادی رودررو است.
ولی در مواردی دیگر مشاوره گروهی نیز میتواند خیلی مؤثر واقع شود. اخیراً روانشناسان به مشاوره ی گروهی توجّه زیادی مبذول میدارند زیرا هم در وقت و هم در هزینه صرفهجویی میشود.
▪ شاوره ی گروهی: در مشاوره گروهی بر خلاف مشاوره انفرادی ، گروهی از مراجعان به دور هم مینشینند و با مشاور به گفتگو میپردازند. در یک چنین جلسهای نه تنها مشاور بلکه تمام افراد گروه نقش درمانی را ایفا میکنند. در بسیاری از موارد، مشاوره ی گروهی مفیدتر واقع میشود ؛ زیرا شرکت افراد گروه، فرد را متوجّه میکند که دیگران نیز مانند او از مسائلی رنج میبرند و مشکلاتی دارند. به خصوص برای افرادی که در ایجاد روابط اجتماعی ناتوان هستند.
در گروههای کوچک مشاوره خیلی مؤثر است. در چنین گروهی، احساس هم دلی و هم دردی بیشتری بین افراد ایجاد میشود ،افراد بیشتراحساس امنیت میکنند و بهتر به گفت وگو میپردازند. از نظر مشاور نیز مشاهده رفتار اجتماعی و عکس العملها و واکنشهای دانشآموزان نسبت به همدیگر مفید است، زیرا با این مشاهدات او میتواند تصویر روشنتری از آن ها بهدست آورد، در گروه است که افراد منزوی، قدرت طلب، زود رنج و غیره... مشخص میشوند. اوّلین کسی که مشاوره ی گروهی را در مورد کودکان به کار برد آلفرد آدلر بود. او در جلساتی که با معلّمان و اولیای کودکان تشکیل میداد به مشاوره ی کودکان و سایر افراد گروه میپرداخت.
در انتخاب تعداد افراد گروه باید آن ها را آن چنان انتخاب کرد که بتوانند هم دیگر را بشناسند و با هم فرصت صحبت کردن داشته باشند.
البته در این مورد نمیتوان تعداد ثابتی را پیشنهاد کرد زیرا انتخاب تعداد افراد، به فرهنگ، زندگی اجتماعی، رشد ، هوش و نوع مشکلات گروه بستگی دارد. "مییر" و "بیکر" در این مورد تحقیقاتی کردهاند و گروههای پنج تا شش نفری را پیشنهاد میکنند. همچنین در انتخاب افراد گروه باید افرادی را که کم و بیش وجه اشتراکی دارند و از معلومات و افکار و عقاید نسبتاً متشابهی برخوردارند مدنظر قرار داد. خوشبختانه در محیط آموزشگاه این مشکل کمتر ایجاد میشود، زیرا دانشآموزان از نظر سن، معلومات و تجارب با یکدیگر شباهت دارند و اغلب مشکلاتشان نیز شبیه به هم است.
برای کودکان در سنین پایین علاوه بر تشکیل گروههای مختلط حتماً باید گروههای غیر مختلط نیز تشکیل شود. زیرا برخی مشکلات و مسائل ویژه دختران و یا پسران است و طرح آن ها در یک گروه مختلط مشکل میشود.
گاهی اوقات لازم است که علاوه بر دانشآموزان و مشاور، اولیای دانشآموزان نیز در جلسه مشاوره شرکت داشته باشند ویا دانشآموزی که مشکل خانوادگی داردباید رودرروی افراد خانوادهاش با مشاور جلسه تشکیل دهد ودر حضور مشاور و افراد خانواده مشکل مطرح شود تا بسیاری از نکات مبهم روشن شود. همچنین نقش بازی، یکی از راه هایی است که در مشاوره و روان درمانی به فهم و درک مشکل و موجبات آن کمک بسیار میکند و شاید در آموزشگاه لازم باشد که مشاورگاهی اوقات این شیوه را به کار ببرد. در مورد کاربرد مشاوره گروهی و انفرادی نمیتوان به طور قطع اظهارنظر کرد. با مشاور است که با در نظر گرفتن امکانات، نوع مشکل، وقت و عوامل دیگر تصمیم به مشاوره گروهی و انفرادی بگیرد. مشاوره چه به صورت انفرادی و چه به صورت گروهی اغلب در زمینههای زیر صورت میپذیرد:
▪ مشاوره تحصیلی: در این مشاوره مراجعهکننده را در جهت انتخاب آموزشگاه، دورهها و مواد درسی مقرارت آموزشگاه، انتخاب رشته ی تحصیلی و غیره راهنمایی میکنند.
مشاوره تحصیلی با مشاوره حرفهای ارتباط نزدیک دارد ؛ زیرا انتخاب رشته تحصیلی، با کار آینده دانشآموز در ارتباط است.
▪ مشاوره حرفه ای: در مشاوره ی حرفهای مشاور مراجعهکننده را در جهت انتخاب شغل و حرفه متناسب با هوش، استعداد و یاد گیریهای گذشته بنابراین مشاور باید در مورد مشاغل مختلف و همچنین فنون مصاحبه و آزمون های استعداد و علاقه اطلاعات کافی داشته باشد.
▪ مشاوره ی عاطفی و سازشی: در این زمینه مشاور دقیقاً با مشکلات عاطفی مراجعهکننده سرو کار دارد و میکوشد تا با ریشه یابی مشکلات عاطفی او را در جهت سازش با محیط و اطرافیان، قبول خود و حل مشکلات شخصی و عاطفی کمک کند.
▪ مشاوره ی زناشویی: در مشاوره ی زناشویی مراجعهکننده را درجهت انتخاب همسر، ساز گاری در زندگی زناشویی، تربیت کودک، رابطه بین والدین و فرزندان و بالاخره تمام امور مربوط به زندگی زناشویی ، هدایت و راهنمایی میکنند.
▪ مشاوره توان بخشی: مشاوره توان بخشی ویژه معلولین جسمی مانند نابینایان، ناشنوایان، افراد فلج و غیره است. مشاوره در جهت درمان، تربیت ، ایجاد اعتماد به نفس در معلولین ،بهرهگیری هر چه بیشتر آنها از نیروها و استعدادهای بالقوه خودشان است. در برخی از مؤسسات تا حدودی مشاوره با معلولین ذهنی و بیماران روانی سر وکار دارد. نظریه ویلیامسون: وی مشاوره را نوعی مشاهده کلینیکی میداند و میگوید : که هدف از رواندرمانی و مشاوره ، سازندگی شخص است ؛ و مشاوره بر حسب نوع مشکل، نیاز مراجع و محیط و موقعیت متفاوت است ونمی توان یک روش و تکنیک را در مورد همه مراجع و در تمام موارد به کار برد. ویلیامسون شش مرحله را برای مشاوره ی کلینیکی ذکر کرده است:
۱) تجزیه و تحلیل:
در این مرحله ، مشاور به جمعآوری اطلاعات درمورد استعدادها، خواستهها، علایق، وضع سلامت جسمانی، تعادل عاطفی و سایر خصوصّیات مراجع میپردازد و سپس این اطلاعات را با تصویری که دارد مقایسه میکند.
۲) ترکیب:
در این مرحله ، به اطلاعات گردآوری شده نظم و ترتیب داده میشود و مشاور و مراجع، هر دو در جست وجوی یافتن هماهنگی بین این اطلاعات بر میآیند.
۳) تشخیص:
در مرحله سوم مشاور، نوع ناراحتی را تشخیص میدهد و آن را به ترتیبی منطقی بیان میکند.
۴) پیشبینی:
در مرحله پیشبینی مشاور درمورد چگونگی حل مشکل در آینده پیشنهاد میدهد.
۵) مشاوره:
مرحله مشاوره، مرحله درمانی است. یعنی یک رابطه تعلیم و تربیتی در بین مشاور و مراجع ایجاد میشود. چنانچه این مرحله بر اساس یک تشخیص صحیح بنا شود مفید و مؤثرخواهد بود، زیرا در این مرحله است که مراجعهکننده در مورد علل و موجبات ناراحتی خود آگاهی مییابد. همچنین درمورد مشکل خود در آینده فکر میکند. در مورد تغییر و اصلاح وضع فعلی و وسایلی که باید به کار رود به تفکر میپردازد و در مورد آنچه که باید انجام دهد تا این تغییرات و اصلاحات صورت پذیرد تصمیم میگیرد. در تمام موارد ، مشاور به مراجعهکننده کمک میکند تا حداکثر استفاده را از نیروی خود بکند و در او تعادل و سازگاری ایجاد شود.
۶) پی گیری:
مرحلهای است که نتیجه مشاوره و رواندرمانی را نشان میدهد و معلوم میشود که مراجعهکننده در مواجهه با مشکلات آتی چگونه عمل خواهد کرد.
ویلیامسون میگوید که این مراحل الزاماً نباید به دنبال هم باشند. در برخی موارد ، شاید لازم باشد که مراحل تکرار شوند. این روش بهترین راه های مشاوره در آموزشگاه ها و مؤسسات آموزشی است. ولی در مواردی که ناراحتیهای عمیق مشاهده شود و امکان درمان آن ها در آموزشگاه نباشد باید به روانپزشک و روانشناس متخصص مراجعه شود.
