امام صادق در وصف حال مؤمنان می فرمایند: آنان در میان مردم از کبریت احمر کمیاب ترند، در روایتی بیان شده که قاریانی که به جد شایسته تقدیر می باشند، بسیار اندکند و آنان را کبریت احمر تشبیه کرده است . به راستی مصادیق کبریت احمر چه کسانی هستند؟
● آداب باطنی تلاوت قرآن
آداب باطنی تلاوت قرآن، نسبت به آداب ظاهری از اهمیت بیشتری برخوردار است و در هنگام تلاوت قرآن، میبایست مدّنظر قرار گیرد.
تلاوت کننده، باید بداند که با چه سخن بزرگی مواجه است! سخنی که نشانه لطف و رحمت و عنایت آفریدگار هستی به آدمی است. سخنی که حقایق والا را به اندازه فهم و درک انسانها تنزل داده است.
و چگونه آن کلام آسمانی و خدایی در قاب حروف و اصوات که از صفات بشری است بر انسانها متجلی شده است.
قاری قرآن باید از کلام خدا درس بگیرد چنان چه قرآن میفرماید: « وَ دَرَسُوا ما فیهِ ؛ انسانها باید از آن چه در این قرآن است درس گیرند (و بدان عمل کنند). »۱
همچنین قاری قرآن بایستی آیات الهی را با گوش جان بشنود و آن را به مغز و خاطره خود بسپارد، چنان چه قرآن در این باره میفرماید: «لِنَجْعَلَها لَکُمْ تَذْکِرَهً وَ تَعِیَها أُذُنٌ واعِیَهٌ ؛ لطفهایی درباره شما نمودیم و نعمتهایی که به شما عطا کردیم برای این است که عبرت و پند بگیرید ، و لیکن در میان افراد بشر فقط گوشهای شنوایِ هوشمندان ، آن پند و اندرزها را میشنوند.»۲
● تلاوت و اخلاص
یکی از مسائل مهمی که باید آن را جزو ارکان تأثیر قرآن در دلها دانست، اخلاص در قرائت است . هر عملی که بدون آن صورت گیرد بیارزش و از درجه اعتبار، ساقط میباشد .
● اخلاص، روح عبادت و سرمایه اخروی
اگر قرائت قرآن برای اهداف غیر الهی باشد مثل این که (مردم) خوششان آید، یا آن را وسیله گدایی قرار دهد و قصد پول به جیب زدن را داشته باشد ، نه تنها، ثواب ندارد بلکه عقاب هم خواهد داشت .
اخلاصِ در تلاوت، این است که قاری از ابتدای قرائت تا انتهای آن، فقط خشنودی خدا را درنظر بگیرد. اصولاً هر عبادتی، وقتی مقبول درگاه الهی میشود ، که با خلوص نیّت همراه باشد . امام صادق ـ علیه السّلام ـ فرمود: «اِنّمَا الْاَعْمالُ بالنِّیاتِ ؛ اعمال هر کسی بستگی به نیّت او دارد .» ۳
● شیطان در زمان تلاوت قرآن نیز در کمین است!
یکی از جاهایی که شیطان درکمین نشسته تا راهزن عبادت باشد، هنگام تلاوت قرآن است . به خصوص اگر قاری در مجلسی و در حضور جمعی از مردم تلاوت میکند ، میبایست مراقب باشد که شیطان در حریم قرائت او وارد نشود. گاه شیطان به انسان چنین القا میکند که، ببین چقدر زیبا تلاوت میکنی، چگونه مردم تو را تشویق میکنند. و یا به قاری قرآن تلقین میکندکه تو از سایر قاریان بهتر تلاوت میکنی، و به همین جهت است که مردم به تو احترام میکنند. چه بسا اتفاق میافتد، قاری قرآن در تمام طول قرائتش به این مسائل فکر میکند، وقتی قرائتش تمام شد به خود میآید و متوجه میشود تنها چیزی که در نظر نداشته، خلوص نیّت، رضایت خداوند و معانی کلام خدا و تفکر و تدبّر در آیات بوده است.
لذا قاری باید در تمام مدّت قرائت به این توجه داشته باشد که، قرآن، کلام خداوند است و هیچ کلامی محترمتر از آن نیست. هدف از قرائت، اطاعت دستور خداوند و اعلام بندگی به درگاه او است. با تلاوت قرآن میخواهیم مفاهیم آن را بفهمیم و با عمل به آیات آن، در زمره رستگاران قرار گیریم. اگر انسان قرآن را با توجه کامل و اخلاص تلاوت نماید، خداوند پاداش عظیمی به او عنایت میکند. معصوم ـ علیه السّلام ـ در این زمینه چنین میفرماید: « کسی که برای رضایت خدا و به خاطر فهمیدن دین ، قرآن را تلاوت نماید ، پاداش او همانند پاداشی است که خداوند به فرشتگان ، پیامبران و رسولان خود میدهد.»۴
یکی از جاهایی که شیطان درکمین نشسته تا راهزن عبادت باشد، هنگام تلاوت قرآن است . به خصوص اگر قاری در مجلسی و در حضور جمعی از مردم تلاوت میکند ، میبایست مراقب باشد که شیطان در حریم قرائت او وارد نشود. گاه شیطان به انسان چنین القا میکند که، ببین چقدر زیبا تلاوت میکنی، چگونه مردم تو را تشویق میکنند. و یا به قاری قرآن تلقین میکندکه تو از سایر قاریان بهتر تلاوت میکنی، و به همین جهت است که مردم به تو احترام میکنند تلاوت بدون اخلاص کسانی هستند که قرآن را، با ترتیل میخوانند، و شاید صوت بسیار زیبایی داشته باشند امّا اخلاص در تلاوت ندارند و برای رضایت خدا نمیخوانند، بلکه قصد آنان از تلاوت، تعریف و تمجید مردم، ریا و تظاهر، دکّان و پول، و خودپسندی است. چنین اشخاص نه تنها از زحمت خود سودی نبردهاند، بلکه خود را هم مسئول قرآن و خدا قرار داده و جهنّم را برای خود خریدهاند.
● به روایاتی که در این باره آمده توجه کنید.
امام صادق ـ علیه السّلام ـ فرمود: « کسی که برای استفاده از مردم قرائت قرآن کند، روز قیامت در حالی محشور میشود که چهره او، استخوان بدون گوشت است.»۵
در روایتی دیگر از رسول گرامی ـ صلّی الله علیه و آله ـ چنین آمده است : « کسی که قرآن را بعد از فراگرفتن تلاوت کند، ولی به آن عمل نکند و قصدش از تلاوت آن باشد که مال و زینت دنیا را به دست آورد ، مستوجب غضب خداوند است و در آخرت ، با یهود و نصاری در یک صف قرار دارد . زیرا آنان هم ، کتاب خود را پشت سرشان انداختند .»
● مصادیق کبریت احمر چه کسانی می باشند؟!
امام باقر ـ علیه السّلام ـ قاریان قرآن را بر سه دسته تقسیم کرده است و میفرماید: « تلاوت کنندگان قرآن بر سه گروهاند :
▪ یکی آن که قرآن را تلاوت میکند و آن را سرمایه کسب خود قرار میدهد و پادشاهان رابه وسیله آن میدوشد و به مردم بزرگی میفروشد.
▪ دوّم کسی که قرآن میخواند و حدود آن را نگهداری ننموده و به دستوراتش عمل نمیکند، که خدا امثال اینان را در قرآن خواندن زیاد نکند!
▪ سوّم کسی که قرآن میخواند و داروی قرآن را بر دل دردمندش مینهد و برای خواندن و به کار بستن دستوراتش شبها را بیدار میماند.اینان در میان قرآن خوانان از کبریت احمر کمیابتراند.۶
در میان این سه گروه تنها یک طایفه را تمجید میکند و با تمام وجود، دو طایفه دیگر را نفرین مینماید.
دیگر از رسول گرامی ـ صلّی الله علیه و آله ـ چنین آمده است : « کسی که قرآن را بعد از فراگرفتن تلاوت کند، ولی به آن عمل نکند و قصدش از تلاوت آن باشد که مال و زینت دنیا را به دست آورد ، مستوجب غضب خداوند است و در آخرت ، با یهود و نصاری در یک صف قرار دارد . زیرا آنان هم ، کتاب خود را پشت سرشان انداختند»تدبّر در قرآن را فراموش نکنید!
تدبّر کردن در آیات، انسان را در دنیایی از معارف و مفاهیم والا قرار میدهد که هیچ چیز با آن برابری نمیکند ، و آیات، به عنوان کلیدهای سعادت انسانی در اختیار او قرار میگیرند؛ زیرا مقصود اصلی از قرائت قرآن همین تفکّر و تدبّر است.
امیر المؤمنین ـ علیه السّلام ـ درباره تدبّر و تفکّر متقیّن و تلاوت کنندگان قرآن، چنین میفرماید: « آنان هر گاه به آیهای برسند که در آن تشویق باشد با علاقه فراوان به آن روی میآورند و روح جانشان با شوق در آن خیره میشود و آن را همواره نصب العین خود میسازند ، و هر گاه به آیهای برخورد کنند که در آن بیم عذاب باشد، گوشهای دل خویشتن را برای شنیدن آن باز میکنند و صدای ناله و به هم خوردن زبانههای آتش با آن وضع مهیبش در درون گوششان طنین انداز است.»۷
قرآن کریم؛ مردم، به خصوص صاحبان فکر و اندیشه را به تدبّر و تفکر در آیات، فراخوانده است. آن جا که میفرماید:
«کِتابٌ أَنْزَلْناهُ إِلَیْکَ مُبارَکٌ لِیَدَّبَّرُوا آیاتِهِ وَ لِیَتَذَکَّرَ أُولُوا الْأَلْبابِ»۸ (این قرآن بزرگ) کتابی است مبارک و با برکت و عظیم الشأن که ما آن را به سوی تو فرستادیم تا بندگان من در آیاتش تفکر کنند و بیندیشند و صاحبان عقل متذکر حقایق آن شوند.
منظور از تدبر این است که قلب به تفکر در معنای الفاظ و عباراتی که میخواند بپردازد، معنای هر آیه را بفهمد و در اوامر و نواهی آن تأمّل کند، به دریافتهایش اعتقاد و ایمان آورد تا در نتیجه اگر از گذشته تا حال نسبت به اوامر و نواهی آن کوتاهی کرده، پوزش خواهد و آمرزش طلبد و خود را از زشتی و بدی پاک سازد، و یا اظهار خواری و فروتنی کند و طلب بخشش نماید.
● کبریت احمر در کلام امام صادق(ع)!
منظور از کبریت احمر، جوهر و اکسیری که - خیلی به ندرت یافت می شود و کیمیاگران به دنبال آنند. در روایتی از امام صادق - علیه السلام - مؤمنان واقعی و حقیقی را همچون کبریت احمر و به عبارتی یاقوت سرخ و اکسیر و جوهر و معدنی نایاب و نهایتا کم یاب حتی از آن هم عزیزتر و کمتر توصیف کرده و می فرمایند: «این گونه مؤمنان آراسته به سکوت طولانی (همراه با تفکر) و پوشاندن راز مردم و خودش و برپایی نماز و زکات و حج و روزه و مواسات با برادران دینی در مشکلات و راحتی ها، می باشند، خوشا به حالشان و بهترین جایگاه را دارند و وارثان فردوس در بهشت و جاویدان در آن هستند .»۹
