«ما می خواهیم سوخت بخریم؛ از هر جای دنیا می توانیم بخریم... این پیشنهاد مورد استقبال قرار گرفت و کشورهای گوناگونی پیشنهاد دادند، برخی هم فردی. این هم طراحی شده که ان شاءالله از یکی دو هفته آینده گفت وگوهای کارشناسی اش آغاز شود تا بتوانیم سوخت مورد نیاز رآکتور تهران را از مسیر درستش تهیه کنیم.»
این بخش هایی از سخنان محمود احمدی نژاد رئیس دولت دهم است درباره نیاز به خرید سوخت ۲۰ درصد (۷۵/۱۹ درصد) برای رآکتور تهران و اینکه حاضر است با هر کسی که تمایل داشته باشد آن را در اختیار ایران قرار دهد، گفت وگو شود.
و به این شکل از نشست ژنو تا نشست وین، ۱۷ روز طول کشید تا چهار کشور ایران، امریکا، فرانسه و روسیه امضای خود را پای قراردادی بنشانند که آژانس بین المللی انرژی اتمی مسوول تنظیم آن بود.
ایران در اردیبهشت ماه سال جاری در نامه یی به آژانس خواستار تامین سوخت رآکتور تهران شد و اعلام کرد در صورت همکاری نکردن آژانس در این رابطه خود اقدام به تولید سوخت خواهد کرد و این گونه نشست ژنو و بعد از آن وین، پیش رفت تا یکی از پرتعامل ترین جلسات هسته یی ایران و غرب درباره موضوع اتمی ایران برگزار شود.
البته در آن جلسات ایران هیچ تعهدی درباره محدود کردن غنی سازی اورانیوم نداد، اما دو ژست شفاف ساز اتخاذ کرد که قدرت های غربی آن را مبنایی برای گام های بیشتری دانستند که بر مبنای آن مدعی اند ایران باید برای رفع تردیدها درباره یک دستور کار پنهان برای تولید تسلیحات هسته یی بردارد. این دو ژست شفاف یکی صدور اجازه از سوی ایران برای بازرسی از تاسیسات غنی سازی اورانیوم جدید فردو بود و دیگری آنکه تهران موافقت کرد اورانیوم ایران در روسیه و فرانسه برای استفاده در رآکتور تهران که به تولید ایزوتوپ های پزشکی می پردازد اما سوخت وارداتی اش رو به اتمام است، فرآوری شود.
ایران تاکنون حدود یک تن اورانیوم غنی شده کمتر از پنج درصد تولید کرده است و حین مذاکرات و پس از آن هشدار داد چنانچه گفت وگوهای وین در کمک به این کشور برای دستیابی به سوخت از خارج با شکست روبه رو شود، خود به غنی سازی بیشتر تا سطح لازم برای یک رآکتور تحقیقاتی خواهد پرداخت. اما به نظر می رسد قبل از آنکه چنین اقدامی از سوی تهران تنش ها را در بن بست بر سر برنامه هسته یی ایران تشدید کند، طرفین به توافقی تازه رضایت دادند که مطابق آن قرار است تمام اورانیوم با غنای پایین ایران تا پیش از پایان سال جاری از تاسیسات نطنز به روسیه ارسال شود و سپس فرانسه به عنوان بخشی از این معامله، چهار سلول سوختی را برای رآکتور تحقیقاتی تهران تولید خواهد کرد. امریکا نیز در این پروژه حضور غیرمستقیم دارد چون خرید مستقیم از امریکا به لحاظ سیاسی غیرممکن است.
سوخت رآکتور تحقیقاتی تهران که ایزوتوپ های پزشکی تولید می کند و به شناسایی و مداوای نزدیک به ۱۰هزار بیمار در هفته کمک می کند تا پایان سال ۲۰۱۰به پایان خواهد رسید. این رآکتور بیش از ۴۰سال قبل به وسیله امریکا برای ایران ساخته شد و در ابتدا اورانیوم با غنای لازم در حد تسلیحاتی (با غنای ۹۳درصد) در اختیار آن قرار گرفت اما پس از پیروزی انقلاب ایران در سال ۱۹۳۷ امریکا از ارائه سوخت خودداری کرد. ایران تاکید دارد امریکا همچنان میلیون ها دلار بابت سوختی که به ایران تحویل نداده، به این کشور بدهکار است. در سال ۱۹۸۷نیز ایران با کمک آژانس بین المللی انرژی اتمی با آرژانتین به توافق رسید تا هسته این رآکتور را برای استفاده از اورانیوم با غنای نزدیک به ۲۰درصد تغییر دهد. در۱۹۹۳هم حدود ۵۰ پوند سوخت از آرژانتین به ایران منتقل شد.
اکنون سوخت تامین شده به وسیله آرژانتین رو به اتمام است و با تحولات رخ داده اخیر، فرصت مناسبی برای غرب پیش آمده تا با توجه به نیاز ایران به تامین سوخت رآکتور مذکور به محک مجدد وضعیت به وجودآمده بپردازد. به همین خاطر پاریس، مسکو و واشنگتن از ابتکاری که شرحش رفت، با تاکید بر اینکه اگر به طور موثر با شروط اجرا شود استقبال زیادی کردند چرا که معتقدند با خروج تمام اورانیوم غنی شده ضعیف ایران، خطر استفاده از این اورانیوم برای تولید یک سلاح هسته یی کاهش می یابد. در همین راستا مذاکرات ژنو و وین روند گفت وگوهای به بن بست کشیده شده را به مسیر عادی خود بازگرداند.
در این میان عده یی از دیپلمات های غربی معتقد بودند معامله انجام شده بر سر تبادل سوخت اتمی بین ایران و قدرت های جهان نمی تواند بحران اتمی ایران را حل کند اما می تواند برای جامعه بین الملل زمان بخرد تا آنها با ادامه چانه زنی بر سر پذیرش پروتکل الحاقی از سوی ایران در نهایت مانع این شوند که ایران به بمب اتمی دست پیدا کند. غرب در حالی تهران را متهم به تلاش برای دستیابی به تسلیحات اتمی می کند که آژانس بین المللی انرژی اتمی تاکنون مدرکی دال بر اثبات این ادعا ارائه نداده است. با این وجود برخی از منتقدان سیاست مذاکره با ایران باراک اوباما معتقد هستند معامله انجام شده می تواند راهی برای ایران به منظور گریز از تحریم های بین المللی بیشتر و حتی حمله نظامی به تاسیسات اتمی این کشور باشد.
آنها از این منظر ایران را برنده مذاکرات اخیر می دانند و می گویند بزرگ ترین برنده این مناقصه هسته یی فقط تهران است. این استدلال اگرچه می تواند درست باشد و مانعی در مسیر تشدید تحریم هایی علیه ایران شود که هم اکنون مقدمات تصویب آنها در امریکا فراهم شده است اما نکته اینجاست که به گفته کارشناسان هسته یی اگر سانتریفوژهای ایران همچنان به فعالیت شان با روند کنونی ادامه دهند در این صورت این کشور به سادگی می تواند تا سال آینده همین میزان اورانیوم کم غنی شده را داشته باشد و به زعم یکی از مقامات غربی همه به نقطه اول برمی گردند.
با این حال این نگرانی جدی برای غرب محسوب نمی شود چرا که همین چند وقت پیش بود که محمد البرادعی مدیرکل آژانس در آخرین گزارش خود درباره فعالیت های هسته یی ایران تصریح کرد «اگرچه دستگاه های سانتریفوژ جدیدی به تاسیسات اتمی ایران اضافه شده اما از شدت فعالیت آنها کاسته شده است و سطح اورانیوم غنی شده کاهش یافته است.»
اهمیت این مساله به قدری برای ساکن فعلی کاخ سفید زیاد است که برای دستیابی به آن، از مدت ها قبل شروع به رایزنی با متحدان خود کرده بود. به همین خاطر شخص اوباما در سه مرحله از مذاکرات در کشورهای مختلف درباره این موضوع در چهار ماه اخیر شرکت کرد. به عنوان نمونه در اوایل ماه جولای بود که اوباما به همراه گری سیمور مشاور مسائل خلع سلاح اتمی اش به مسکو سفر کرد و به روس ها گفت اگر ایرانیان توافق کنند که محموله اورانیوم کم غنی شده شان را به روسیه بفرستند در این صورت شما امکان غنی سازی آن را خواهید داشت و بعد فرانسوی ها هم آنها را به فرم مخصوصی برای استفاده در رآکتور تهران و نه در برنامه اتمی نظامی، بدل خواهند کرد و در نهایت اورانیوم غنی شده قوی به ایران ارسال می شود.
روس ها نیز که پیش از این به خاطر برخی ملاحظات دیپلماتیک در رابطه با تهران، همواره در ظاهر مخالف تشدید تحریم ها علیه ایران بوده اند به شدت از این پیشنهاد استقبال کردند. به عنوان نمونه وقتی گری این ایده را برای سرگئی کرینکو رئیس آژانس انرژی اتمی روسیه و سرگئی ریباکف معاون وزیر امور خارجه روسیه مطرح کرد هر دوی آنها فوراً گفتند که این ایده یی عالی است. با این حال روسیه خواست کشور دیگری سوخت غنی شده را بگیرد و آن را به میله های فلزی تهیه شده از آلیاژ اورانیوم- آلومینیوم- تبدیل کند که می تواند در رآکتور به کار گرفته شود. بنابراین فرانسه برای این کار در نظر گرفته شد.
ایران هم که این پیشنهاد را شنید از آن استقبال کرد چرا که هم سوخت هسته یی لازم برای عملیات پزشکی اش رو به اتمام است و هم آن گونه که شیرزادیان سخنگوی آژانس انرژی اتمی گفت «از نظر اقتصادی برای ما به صرفه تر است که سوخت رآکتور تهران را به طور یکجا خریداری کنیم تا اینکه بخواهیم برای حدود۲۰۰کیلوگرم خط تولید اورانیوم با غنای پنج درصد را برای تامین سوخت با غنای ۲۰درصد تغییر دهیم. از این رو به آژانس اعلام کردیم به این مقدار سوخت نیاز داریم و مدیرکل آژانس اقداماتی را در این باره انجام داد.»
از سوی دیگر بن مایه آغاز مذاکرات ژنو و ادامه آن در وین، بازسازی اعتماد بین ایران و ۱«۵ بود. برای ایجاد این اعتماد هم باید طرفین هزینه می کردند. به نظر می رسد تا اینجای کار مذاکره کنندگان ایرانی سهم خود را در ورود به مذاکرات پذیرفته اند و از آنجایی که هنوز هیچ یک از طرفین نمی گویند مذاکره پایان پذیرفته یا شکست خورده، می توان امیدوار بود یکی از گره های زده شده بر پرونده هسته یی ایران در آستانه باز شدن است.
