امروزه در مناسبات اجتماعی و اقتصادی حاکم بر جوامع مختلف و نظامهای شکل یافته در هر کشور، لزوم توجه جدی به برخی از کجرویهای اجتماعی و همچنین مواجه مدبرانه با آنها ، نیازمند وجود نگرش واقع بینانه بهمراه برنامه ریزی های کارشناسانه و در پی آن اقدام اصولی و بدون وقفه در کنترل اینگونه نابسامانیها میباشد . برآنیم تا با استعانت از الطاف الهی و مدد منابع علمی موجود و استفاده از نظرات محققین و اندیشمندان هر موضوع و همچنین تجربیات میدانی ، در حد بضاعت برخی از مهمترین این قبیل مصائب ، که در صورت بی توجهی و یا کم توجهی خسارات جبران ناپذیری در عرصه های مختلف اجتماعی و اقتصادی بر پیکره میهن و نظام وارد مینمایند را در قالب سلسله مقالاتی باستحضار خوانندگان محترم برسانیم . بدیهی است در این مجال اندک قصد ورود به مباحث ریشه ائی و ارائه پیشنهادات جامع علمی را نداشته ، زیراکه واکاوی و بررسی علت و معلولها و راه حل های کارشناسی چنین معضلاتی در حیطه دانش و تخصص جامعه شناسان ، صاحبنظران و اساتید معظم و محترم بوده و این تحقیق کتابخانه ای فقط از باب هشدار و نواختن زنگ خطر برای مسئولین امر به جهت چاره جوئی تقدیم میگردد . امید است مؤثر واقع گردد .
۱- مواد مخدر و اعتیاد
مصرف مواد مخدر یکی از بحث انگیز ترین مسائلی است که در حوزه علوم مربوط به بهداشت روانی نظر متخصصان را به خود جلب میکند . در فرهنگ عامه کلیه داروهائیکه مصرف آنها باعث خویگری و اعتیاد گردد اعم از اینکه سستی زا ، شورانگیز ، وهم آور یا مسکن و خواب آور باشند مخدر محسوب میشوند . در زبان فارسی به چیزیکه ایجاد سستی و رخوت کند مخدر ، گروهی نیز آنچه را که تولید مسمومیت و ایجاد تغییرات روانی و رفتاری مینماید مواد مخدر ، و سازمان بهداشت جهانی هم هر ماده ای که پس از وارد شدن به درون ساختار بدن بتواند بر یک یا چند عملکرد بدن تأثیر بگذارد ماده مخدر می نامد . معمولاً واژه اعتیاد اصطلاحی مناسب و علمی برای بکار بردن پدیده سوء مصرف مواد مخدر نیست . ولی این اصطلاح معمولاً در جوامع مختلف برای افراد مصرف کننده مواد مخدر بکار برده میشود . بر این اساس اعتیاد حالتی است که استعمال مداوم یا متناوب ماده مخدر در فرد ایجاد میکند بصورتیکه خویشتن داری فرد از میان میرود و سلامت جسمی و روانی فرد را به مخاطره می اندازد . مرفین ، هروئین ، اکستاکسی ، روانگردانها ، کراک ، تمجیزک ( هروئین مایع ) ، نورجیزک ( آمپولی از هروئین ، کورتون و سایر مواد غیر مجاز ) ، پان ، کوکائین ، متادون ، آمفتامین ، ال - اس - دی ، مسکالین ، کانابیس یا ماری جوانا ، الکل ، باربیتوراتها ، بنزودیازپین ها و نیکوتین از انواع مواد غیر مجاز اعتیاد آور میباشند .برخی معتقدند کلمه تریاک از کلمه یونانی تریاکو به معنی پادزهر گرفته شده که به مخلوطی از ۶۰ تا ۷۰ ماده مختلف محلول در عسل اطلاق شده است . این مخلوط علیه سموم بعضی از حیوانات اثر پادزهری داشته است و آنرا اولین بار پاراسلوس طبیب بزرگ سوئیسی و توماس سیدنهام حکیم انگلیسی به صمغ شیری رنگ مترشحه از گرزه گیاه خشخاش ، بدست آورده اند اما در بعضی از اسناد قدمت آشنائی بشر با خشخاش به حدود هفت هزارسال پیش میرسد . لوحه های گلی کشف شده متعلق به پنج هزارسال قبل از میلاد که از سومریان باقی مانده است نشان دهنده شناخت این گیاه و تریاک بوده است . در حدود سال ۳۴۰۰(ق- م) مردم سواحل رودخانه دجله و فرات تریاک را در زمینهای پست بین النهرین پرورش میدادند . مصریها پس از آموختن خط از سومریها طرز کشت و مصرف خشخاش را نیز از آنان آموختند . در قرن هفتم (ق - م) در لوحه های طبی آشوریها که در کتابخانه سلطنتی پادشاه بابل بنام آشور بنی پال بدست آمده است از عصاره خشخاش نام برده شده است . گروهی از هندیها نیز در مورد مصرف تریاک تعصب خاصی داشتند و تریاک را داروئی آسمانی و شفابخش و آنرا بهترین درمان کلیه آلام جسمی و روحی میدانستند و اعتقاد داشتند که پلیدی های انسان چون خشم ، غضب ، حسد و هوی و هوس های نفسانی را از انسان دور میکند . از قرن شانزدهم به بعد با توسعه بازرگانی و تصرف هندوستان بوسیله دولت انگلستان در مراحل اولیه جمع کثیری از مردم هندوستان و سپس چین و کم کم سایر نواحی آسیا از ژاپن تا ترکیه با انواع مواد مخدر آلوده شدند و اعتیاد به مفهوم امروزی یا بهتر بگوئیم اعتیاد تحمیلی بوسیله استعمارگران در سراسر آسیا گسترش پیدا کرد . برای اولین بار در سال ۱۷۷۵ میلادی بود که دست سیاستمداران انگلیسی از آستین کمپانی هند شرقی به در آمد و امتیاز انحصار کشت خشخاش در هند را که قبلاً از نورالدین محمد جهانگیرگورکانی سلطان هندوستان گرفته بودند ، زیرعنوان انحصار تجارت خارجی تریاک هند و انگلیس علم کردند و با به زیر کشت بردن قسمت بزرگی از مزارع هندوستان ، کمپانی هند شرقی یا بعبارت بهتر دولت انگلستان قادربود سالیانه دو هزارتن تریاک تولید کند و این تولید عظیم صرفنظرازمقادیرعمده پولی که نصیب آنها میکرد ، همچون سلاحی برنده علیه همه کسانیکه قصد مقاومت در مقابل اشغالگران را داشتند به کار میرفت . اولین جنگ تریاک بین دولت چین به استناد قوانین جاری کشور خود و به دلیل مصادره و از بین بردن ۲۲هزار و ۲۴۰صندق تریاک وارداتی بزرگترین تاجر انگلیسی ، ویلیام جاردین توسط دریا سالار لین تسه سو فرماندار هنگ کنگ با دولت انگلستان در چهارم آوریل ۱۸۴۰میلادی اتفاق و دو سال به درازا کشیده شد .
دومین جنگ تریاک نیز در سال ۱۸۵۶میلادی و به دلیل اینکه دولت چین کشتی چینی لورچا آرو را که به کار راهزنی و حمل تریاک میپرداخت و برای در امان ماندن ، پرچم انگلستان را می افراشت توقیف ، و همچنین یکنفر کشیش و مبلغ مذهبی فرانسوی که زیراین عنوان به جاسوسی مشغول بود به قتل رساند ، این دو واقعه بهانه های لازم را برای حمله مجدد به چین فراهم آوردند و دولتهای انگلیس و فرانسه مجددا به چین حمله کردند و در نتیجه این جنگ فتح کامل بنادر چین و گشودن سرزمین چین به روی کالاهای غربی و مخصوصاَ تریاک بود . دولت آمریکا ظاهراًَ نقشی در این جنگها نداشت لیکن سیاست این کشور در جهت حمایت از دولتهای انگلیس و فرانسه بود و شرکتهای راشل و آگوستین که مرکزهردو درآمریکا بود به همراهی سایر شرکتهای کوچک تر دخالت بسیار وسیعی در امر حمل تریاک به چین و آسیا داشتند بطوریکه یک پنجم کل تریاکی که به چین حمل میشد بوسیله کشتیهای آمریکائی و زیر پرچم آمریکا انجام میگرفت . در تمام مدتی که دولت انگلستان تریاک هندوستان را به چین صادر میکرد و بطور کلی هندوستان مستعمره این کشور محسوب میشد ، ایران ، افغانستان و پاکستان کلید هند به حساب می آمدند و تمام کوشش انگلستان برای حفظ هند در اختیار گرفتن این کلید و ممانعت ازنفوذ سایر اروپائیان به این کشورها بود .
انگلستان به هر قیمتی بود دامنه نفوذ و سیطره خود را در این کشورها گسترش میداد و سیاستمداران آن زمان انگلیس تجربه موفق خود در هندوستان را در این کشورها نیزپیاده میکردند و مهمترین نقطه اتکائی این سیاست اشاعه مواد مخدر در ایران بود . اعتیاد به مفهوم امروزی ، تریاک کشیدن به روشهای شناخته شده از زمان قاجاریه در ایران شروع شد .
بر اساس نظر عده ای از مورخان ، اولین بار سرجان ملکم سفیر انگلیس در دربار فتحعلی شاه که ازهندوستان به ایران آمده بود ، روش کشیدن تریاک را به ایرانیان آموخت و از آن پس این مسئله در میان مردم رواج یافت . استعمارگران خارجی با ایادی داخلی خود در این دوره به خصوص از سال ۱۸۵۱میلادی به بعد عملاً در ترویج و اشاعه مواد افیونی و مخدر کوشیدند . در این دوره پزشکان انگلیسی در جنوب ایران به تبلیغ تریاک بعنوان دارو پرداخته ، به قیمتی نسبتاً ارزان ، آنرا در اختیار مردم قرار میدادند و سپس سوخته آنرا به قیمت گرانتری خریداری میکردند . این امر باعث شد تا کشاورزان دست از زراعت گندم کشیده و قسمت زیادی ازاراضی گندم را به کشت خشخاش تخصیص دهند بنا به گفته ماژرینومی مورخ انگلیسی در ۱۸ولایت از ۲۶ولایت ایران تریاک کاشته میشد .
بطوریکه تریاک بعنوان یکی از مهمترین صادرات ایران درآمد و سوداگران انگلیسی به درآمدهای امپراطری بریتانیای کبیر افزودند . استعمارگران از این کار چندین هدف بزرگ را دنبال میکردند ، اول اینکه تریاک محصول ایران مرغوب بود و در چین و مالایا و حتی خود انگلستان مورد توجه و استقبال معتادان بود . دوم اینکه با توجه به این اصل که درهرکجا خشخاش کاری بعمل آید مسلما گروه زیادی از مردم اعم از کشاورز و کارگر و سایرین به اعتیاد روی خواهند آورد و این موضوع روح هرگونه مقاومت و بیگانه ستیزی را از بین خواهد برد و سوم هم غارت سایرمنابع کشور به دلیل بی تفاوتی مردم . بهرحال انگلیسی ها بدواً با معرفی تریاک بعنوان داروی همه دردها ، مردم را معتاد کردند و سپس کشت خشخاش را در ایران اشاعه دادند و عملاً از سال ۱۸۷۰ میلادی تجارت تریاک بین ایران و انگلیس شروع شد . در وقایع مختلف سالهای بعد بالاخره به منظور کاهش مصرف تریاک ، قانونهای تحدید تریاک (۱۲۸۹) ، انحصار تریاک و مجازات قاچاقچیان و مواد افیونی و تولید و توزیع غیرقانونی آن(۱۳۰۷) وضع گردید که در سال ۱۳۲۰این انحصار و تحدید هم از بین رفت و در سالهای جنگ جهانی دوم اعتیاد رواج بیشتری یافت ، تا اینکه در سال ۱۳۲۴ منع کشت خشخاش و جلوگیری از مصرف غیرطبی آن از تصویب مجلس آنزمان گذشت و وزارت بهداری را مسئول معتادان قرار داد .
آمار غیر رسمی نشان میدهد که در حدود سالهای ۱۳۲۰تا ۱۳۳۰ در تهران دوهزار شیره کش خانه و هزاروهفتصد قهوه خانه وجود داشت که ازاقشار گوناگون پذیرائی میکردند . پس از انقلاب اسلامی ، خوشبختانه شورای انقلاب در تیر ماه سال ۱۳۵۹ به کار تریاک فروشی دولتی خاتمه داد و کشت خشخاش را در سراسر ایران ممنوع و مصرف مواد مخدر را جرم شناخت . این شورا در لایحه ای که به لایحه قانونی تشدید مجازات مرتکبان جرائم مواد مخدر و اقدامات تأمینی و درمان به منظور مداوا و اشتغال بکار معتادان معروف شد ، به دو موضوع مهم ، یعنی کشت خشخاش و تریاک فروشی دولتی خاتمه داد و همچنین اعتیاد را جرم شناخت و برای مصرف کنندگان مواد غیر مجاز، مجازات تعیین نمود . امروزه ایران به لحاظ موقعیت جغرافیائی ، اقتصادی که در منطقه داراست ، از یک سو در همسایگی خود بزرگترین تولید کننده تریاک و تا اندازه ای هروئین را دارد و از سوی دیگر، گذرگاه اصلی عبور محموله های مواد مخدر به اروپا و نیزبازار مناسبی برای مصرف این مواد است . با نگاهی واقع بینانه به مسئله اعتیاد به مواد مخدر و سوء مصرف آنها به راحتی در می یابیم که سوء مصرف مواد افیونی از قرنها پیش وجود داشته است و اکنون نیز، تقریباً کشوری وجود ندارد که از گسترش سوء مصرف اینگونه مواد در امان مانده باشد . اگرچه از دیرباز در تمام جوامع بشری سوء مصرف مواد افیونی بعنوان عادتی غیر اجتماعی و نامقبول تلقی شده است ، اما با وجود این عدم مقبولیت ، طبقات مختلف اجتماع با این مسئله بصورت جدی درگیر میباشند ، بطوریکه هم اکنون مردان و زنان زیادی مواد مخدر مصرف میکنند و بدان وابسته شده اند . مصرف بی رویه مواد غیر مجاز پدیده ایست که بخصوص در میان قشر نوجوان و جوان شیوع یافته است .
اعتیاد مغزنوجوانان و جوانان آینده ساز کشور را تباه میکند و نیروی انسانی فعال و کارآمد را از کشور سلب کرده و این سرمایه های عظیم ملی را به افرادی بی تفاوت ، بی اراده و عاطل و باطل تبدیل میکند . تحقیقات نشان میدهند اکثریت معتادین سوء مصرف مواد را بین سنین ۱۵الی ۲۶سالگی شروع کرده اند ، همچنین مطالعات بیانگر آنست که معتادین در ابتدا از مواد مجاز سیگار به سمت مواد غیر مجاز میروند که معمولا حشیش و شیشه اولین انتخاب آنهاست . همانطوریکه عرض شد نوجوانان و جوانان قشر فعال و مولد هر کشوری هستند و از لحاظ فرهنگی ، اجتماعی ، سیاسی و اقتصادی عنصر حساس و مهم جوامع محسوب میشوند ، آنها روحیات ، خصوصیات و علایق متفاوتی دارند و در دوران بلوغ به علت نارسائی و ناپختگی شخصیت ، اضطراب ، بیقراری ، کنجکاوی ، اعتقادات ضعیف مذهبی ، تحمل نکردن مشکلات زندگی ، ناپایداری عاطفی ، احساسات زود گذر و استقلال طلبی و تحریک پذیری بسیار شدید از جمله اصلی ترین قربانیان مواد مخدر محسوب میشوند . جوانان در دوران بلوغ دنبال امکانات ارضاء کننده ای میباشند که زمان فراغت خویش را که هر روز از محدودیت آن کاسته میشود با آن پر نمایند . آنها با مصرف مواد مخدر و در سایه رفتارهای اعتراضی و ضد ارزشی و یا بهرحال تلاش برای فاصله گیری از دنیای بزرگسالان ، سعی در مطرح نمودن خویش دارند .
اینان از اتکای خود به خانواده میکاهند و در پی یافتن تکیه گاه دیگری بر می آیند که مهمترین آنها جمع دوستان است . نوجوان که در پی یافتن هویتی برای خود است ، تصویر ذهنی خود را در آینه دوستان و هم سن و سالانش می بیند به همین دلیل پذیرش توسط دیگران برای او اهمیت زیادی دارد . بدین ترتیب اگر گروه دوستان او معتاد باشند یا به نوعی مواد مصرف کنند ، از ترس تمسخر، ترسو و بچه ننه خطاب شدن و تحقیر، با اصرار آنها به مواد روی می آورد . نوجوانان با توسل به این اقدامات ، به شکل انکارناپذیری به ویران کردن تمام پل هائی میپردازند که راه به دنیای کودکی آنها داشته است و بدینوسیله نشان خواهند داد که از والدین خود جدا و مستقل گشته اند . اما این تلاشها ، تخیلی بیش نیست . زیرا که وابستگی به مواد مخدر جوانان را بیش از پیش در خانواده ماندگار نموده ، و به وابستگی شدید آنها به مسائل اقتصادی و مراقبت و سرانجام مواظبت از آنها منجر خواهد گشت . اعتیاد پدیده ای چند بعدی است که عوامل بوجود آورنده متعددی از جمله
۱- عوامل اجتماعی مثل عامل خانواده ، یعنی اعتیاد و سوء مصرف مواد در والدین ، عدم حضور یک یا هر دو والد ، تضاد بین تربیت والدین ، ارتباط ضعیف بین والدین و فرزندان ، ازهم پاشیدگی خانواده ، و یا عامل مدرسه مثل مردود شدن ، افت تحصیلی ، فرار از مدرسه و ترک تحصیل
۲- عوامل محیطی مثل نقایص اجرائی در قانون مبارزه با مواد مخدر، بالا بودن شیوع مصرف مواد در محیط زندگی فرد ، دسترسی آسان به مواد در محیط زندگی ، پذیرش اجتماعی مصرف مواد ، هزینه پائین مواد
۳- عوامل رفتاری مثل شرکت در رفتارهای خطر ساز دیگر مانند تمرد و سرکشی ، رفتارهای جنسی زود گذر، هیجانات کاذب مانند موتورسواری تک چرخ ، ارائه رفتارهای ناهنجار و عدم تطابق با هنجارهای جامعه
۴- عوامل شخصیتی و روانشناختی مثل افسردگی ، عدم اعتماد به نفس ، پرخاشگری ، بی قید بودن به اصول اخلاقی ، اضطراب ، شخصیت ضد اجتماعی
۵- عوامل اقتصادی مثل بحرانهای اقتصادی ، رفاه اقتصادی ، گرسنگی ، تورم ، محل سکونت ، مهاجرت ، بیکاری و فقر از مهمترین عوامل بوجود آمدن پدیده اعتیاد میباشند . این پدیده در ابعاد مختلف اجتماعی ، خانوادگی ، فرهنگی ، اقتصادی ، شغلی و روانی عوارض و پیامدهای منفی زیادی دارد . عوارضی چون اثرات جسمی مانند مرگ و میر و یا تأثیرات سوء مصرف مواد بر خانواده ها مثل تضاد ، عصبانیت ، بی تفاوتی ، ترس ، احساس گناه ، گیجی و ضربه روحی شدید و نیز اثرات بر روی جامعه مثل افزایش میزان مرگ و میر ، نرخ بیکاری ، هزینه های اقتصادی و جرائم مختلفی همانند سرقت ، طلاق ، انحرافات جنسی و اخلاقی و غیره میشود ، بطوریکه بیش از نیمی از زندانیان کشور ما به نحوی با پدیده اعتیاد در ارتباط بوده اند . آلودگی به ویروس ایدز نیز در میان تزریق کنندگان مواد مخدر که دارای رفتارهای پر خطر دیگر مانند ارتباط جنسی بدون استفاده ازوسائل پیشگیری ، داشتن چندین شریک جنسی ، خالکوبی ، استفاده مشترک از سرنگ هستند ، بیشتر از افراد دیگر است . در بین کشورهای آسیائی بالاترین میزان ابتلاء به ایدز که ناشی از تزریق مواد مخدر است ، در کشورهای میانمار، ویتنام ، چین ، تایلند ، مالزی ، اندونزی ، نپال ، هند و ایران است . بررسیهای انجام شده در ایران نشان میدهد که حداقل بین ۶۰ الی ۷۵ درصد از افراد آلوده به ایدز از طریق مصرف مشترک سرنگ مبتلاء شده اند .
مصرف مواد مخدر ممکن است در همه اقشار، طبقات و گروههای مختلف اجتماعی رواج یابد و افراد را دچار اختلالات روانی و جسمانی کرده و جوامع را با مشکلات فرهنگی و اجتماعی ناشی از مصرف مواد مخدر مواجه کند . اگر در خوش بینانه ترین حالت تعداد معتادان به مواد مخدر در کشور را حدود چهارمیلیون نفر تخمین بزنیم ، البته بدون احتساب میلیونها نفر دیگر که بصورت تفننی و یا یک بار دست به مصرف مواد مخدر زده اند و دایره ارتباطی هر فرد معتاد را فقط به چهار نفرمحدود نمائیم قریب به شانزده میلیون نفر از مردم ما مستقیم یا غیر مستقیم با مسئله اعتیاد در تماس و یا درگیر میباشند . یقیناً ابعاد زیانبخش اقتصادی ، اجتماعی ناشی از این معضل بر مسئولین امر پوشیده نیست . آنچه بدون تردید مورد تائید دست اندرکاران و شاغلین شبکه تأمین بهداشت روانی قرار خواهد گرفت ، اینکه اعتیاد به مواد مخدردر کشورما به یک معضل بزرگ اجتماعی ، در ابعادی هشدار دهنده تبدیل گشته است .
اما با توجه به این اصل که اعتیاد یک بیماری است و معتاد بیمار در انتقال بیماریش فعالانه اقدام میکند ، برای تأمین امنیت جامعه در مقابل خطر این بیماری که بی پروا در صدد آلوده کردن جامعه است ودر مقابل درمان مقاومت میکند چه اقدامی باید کرد؟ چگونه باید امنیت جامعه را حفظ کرد؟ آیا باید از این پدیده یک غول ساخت؟ یا اینکه با درک درست شرائط ، زمینه های لازم برای عدم ابتلای بیشتر جامعه به این بیماری را فراهم نمود . زمینه هائی مثل ، مبارزه جدی و بی امان با قاچاق مواد مخدر ، جلوگیری از دسترسی آسان به مواد مخدر ، کاستن از بار مشکلات زندگی آحاد جامعه ، حل مسائل اساسی جامعه همچون فقر و بیکاری ، جلوگیری از مهاجرتهای بی رویه ، افزایش میزان سواد در نوجوانان و جوانان ، آموزش والدین نسبت به تأمین نیازهای اساسی و عاطفی فرزندان ، آموزش والدین نسبت به چگونگی هدایت و راهنمائی فرزندان خود در انتخاب دوست ، ایجاد اوقات فراغت سالم بخصوص در قشر جوان ، اصلاح والدین معتاد ، تغییر سلیقه اجتماع نسبت به پذیرش معتادین اصلاح شده ، افزایش کنترل محیطهای کارگری و آموزشی ، افزایش مراکز کم خرج ترک اعتیاد ، عدم ترحم نسبت به قاچاقچیان و معتادان درمان ناپذیر ، تقویت روابط عاطفی در خانواده ها به منظور کاهش از آمار طلاق ، تقویت ایمان و اعتقادات مذهبی جامعه و موارد بسیاردیگری که نیازمند ساعتها جلسات کارشناسی و سالهای متوالی برنامه ریزی و اقدامات قاطع بوسیله مجریان توانمند میباشد . پس به امید روزیکه به همت خودمان شاهد ایرانی به دورازهرگونه مصائب خودساخته بوده و شرمنده شهدائیکه بخاطرامنیت و اعتلای این سرزمین جان با ارزششان را فدا نمودند نباشیم .
