مکان‌یابی کتابخانه‌های عمومی کشور: ضرورت و مولفه‌ها (با تاکید بر سامانة اطلاعات جغرافیایی)

در نوشتة حاضر، در چهار بخشِ در ظاهر مجزا، اما به هم مرتبط، موضوعات زیر دست‌مایة کار نویسنده قرار گرفته است: در بخش نخست، ضمن تبیین ضرورت پرداختن به موضوع مکان‌‌یابی کتابخانه‌‌های عمومی کشور از سوی کتابداران، نقش آنان در فرآیند توزیع جغرافیایی کتابخانه‌‌های عمومی کشور تشریح گردیده‌‌ است. در بخش بعد، مهم‌‌ترین عناصر و مؤلفه‌‌های مکان‌‌یابی کتابخانه‌‌های عمومی، مندرج در دستنامة مؤسسة معماران آمریکا، پس از هنجاریابی و تطابق با ویژگی‌‌های کتابخانه‌‌های عمومی ایران، معرفی شده‌ است. در ادامه، ضمن ارائة تعریفی از سامانة اطلاعات جغرافیایی، اجزای تشکیل‌‌دهنده این فناوری رایانه‌‌محور تبیین گردیده است و در نهایت، مقاله با تعیین مراحل مکان‌‌یابی کتابخانه‌های عمومی از طریق سامانة اطلاعات جغرافیایی خاتمه می‌‌یابد. ۱) مقدمه هدف غایی هر کتابخانه­ای، خدمت­رسانی مطلوب به جامعة استفاده­کننده و پیشبرد اهداف سازمان مادر است. در این بین، کتابخانه­های عمومی، به واسطة نقشی که در ارتقای سطح سواد و آگاهی افراد جامعه ایفا می­کنند، از جایگاه پراهمیتی برخوردارند. کتابخانه­های عمومی در واقع، به دلیل ارائه و اشاعة خدمات رایگان به تمام اقشار جامعه، یکی از مهم‌ترین نمادهای جوامع مردم‌سالار در دنیای امروز به شمار می­آیند. اکنون که بیش از چهار‌دهه از عمر کتابخانه­های عمومی در ایران می­گذرد، عقل سلیم حکم می‌کند که به وضعیت این کتابخانه­ها و وظایفی که در قبال جامعة استفاده­کننده بر عهده دارند با نگاهی عمیق­تر و گاه انتقادی­تر نگریسته شود تا مسیر توسعة فرهنگ و اندیشة ایران‌زمین بیش از پیش هموارتر گردد. قدر مسلم آنکه، اهداف یادشده تنها در سایة بهره­گیری کامل از تمامی ظرفیت­های موجود، هم از سوی کاربران و هم از سوی دست­اند­رکاران کتابخانه­های عمومی امکان­پذیر­خواهد بود. کتابخانه­های عمومی، تنها در صورتی در روند توسعه و بالندگی فرهنگی کشورها تأثیرگذار خواهند بود که از تمامی ظرفیت­ها و امکانات موجود به نحو احسن و شایسته به سود آنها بهره­برداری شود. آنچه که به یک کتابخانه، صرف نظر از نوع آن، هویت می­­بخشد و آن را به یک موجود زنده مبدل می­سازد، میزان مراجعه و استفاده از آن است. ایجاد شوق و انگیزه در افراد برای مطالعه، سوای برخی دلایل اجتماعی، تا حدود زیادی از وجود خود کتابخانه بر‌می­آید و این رسالتی­ست که کتابخانه­های عمومی از بدو پیدایش تاکنون همواره آن را به دوش کشیده­اند. اینکه کتابخانه­ای مورد استقبال و کتابخانه­ای مورد بی­مهری مراجعان قرار می­گیرد، می­تواند نشأت ­گرفته از عوامل بیرونی یا درونی باشد. ضعف مجموعة کتابخانه، کمبود فضا، برخورد نامناسب کارمندان، پایین بودن سطح خدمات و مسائلی از این قبیل، در شمار مواردی هستند که همچون ویروسی به بدنة کتابخانه نفوذ کرده و آن را از درون ضعیف و بیمار می­سازند. بررسی متون تخصصی کتابداری حکایت از آن دارد که بخش عمده­ای از متون نگاشته شده در زمینة مشکلات و تنگناهای کتابخانه‌های عمومی، تنها به جنبه­های درونی کتابخانه­ها نظر ­داشته و به جنبه­های بیرونی تأثیرگذار بر میزان بازدهی کتابخانه­های عمومی، آن­گونه که باید و شاید پرداخته نشده است. یکی از مهم­ترین جنبه­های بیرونی مؤثر بر افزایش میزان مراجعه و استفاده از کتابخانه‌های عمومی، نحوة استقرار و توزیع جغرافیایی این‌گونه کتابخانه­ها در بافت شهرها، به‌ویژه شهرهای بزرگ، است که چنانچه بر اساس اصول، ضوابط و استانداردها صورت نپذیرد، بی­رغبتی و بی­انگیزگی افراد به مراجعه و استفاده از کتابخانه را به همراه خواهد داشت. روشن است که بی­توجهی به مؤلفه­های مکان­یابی کتابخانه­های عمومی به هنگام احداث این‌گونه کتابخانه­ها، تمامی تلاش­های بعدی در زمینة تجهیز مجموعه و ارتقای سطح خدمات درکتابخانه­های عمومی را بی­ثمر خواهد ساخت. از دیدگاه برنامه­ریزی شهری، کتابخانه­های عمومی در زمرة مهم­ترین سازه‌های فرهنگی در داخل شهرها محسوب می­گردند و نیازمند توجه ویژه­اند. در شهرهای بزرگ، که سازه‌های زیربنایی آن در دوره‌های مختلف ایجاد شده­اند، توسعة سازه‌های شهری مشکلات جدیدی را در شهر به وجود می­آورد. این امور در شهرهای نه­چندان بزرگ، خیلی مسأله­ساز نیست اما هر چه بر میزان جمعیت و گستردگی شهرها و سازه‌‌های آنها افزوده می­شود، نیاز به برنامه­ریزی بیش از پیش احساس می­شود. توجه به چنین مسائلی، نه تنها از مشکلات شهری می­کاهد، بلکه در مجموع باعث کاهش هزینه­ها و در نتیجه، کاهش فشار روی شهروندان و کاهش بار مالی شهرداری­ها و دستگاه­های دولتی می­گردد (شیعه ۱۳۸۲، ۱۸۸). ۲) ضرورت مکان­یابی کتابخانه­های عمومی کشور: از دیدگاه کتابداران ممکن است این بحث از سوی برخی از افراد مطرح شود که انتخاب مکان کتابخانه و احداث آن در کشور، در زمرة وظایف اداره­های فرهنگ و ارشاد اسلامی و شهرداری­ها­ست و کتابداران کوچک­ترین نقشی در این موضوع ندارند. در پاسخ به این افراد باید گفت که بحث طراحی تارنما (وب­سایت) برای کتابخانه­ها نیز در شمار موضوعاتی بوده که کتابداران در ابتدا، به عنوان پدیده­ای بیگانه و نامرتبط به آن می­نگریستند. نتیجة چنین امری آن شد که وظیفة طراحی و راه‌اندازی تارنما­های کتابخانه­ای به عهدة افرادی نهاده شد که هیچ دانش و شناختی از نیاز استفاده­کنندگان کتابخانه­ها نداشتند و تنها به چنین فعالیتی، به دید یک منبع درآمد می­نگریستند. از این رو، رفته رفته کتابداران بر آن شدند تا به واسطة شناخت وسیعی که از نیاز استفاده­کنندگان داشتند، به همکاری با طراحان تارنما­های کتابخانه­ای مبادرت ورزند و آنها را در راه خلق ویژگی­های ساختاری و محتوایی تارنما­ها یاری رسانند. مکان­یابی کتابخانه­های عمومی کشور نیز در زمرة مواردی­ست که هر چند ارتباط مستقیمی با وظایف تخصصی یک کتابدار پیدا نمی­کند، اما کسب اطلاع از معیارها و مؤلفه‌های آن، دو پیامد مثبت برای حرفه کتابداری به دنبال خواهد داشت: ۱) کتابداران به واسطة بهره­مندی از دانش موضوعی در حوزة کتابداری و اطلاع­رسانی و شناخت نیازها و خصوصیات جامعة استفاده­کننده، می­توانند مشاوران ارزشمندی برای مسئولان و دست‌اندرکاران امر احداث کتابخانه­های عمومی در نقاط مختلف کشور باشند. روشن است که همکاری میان این دو گروه، ضمن آنکه فرآیند مکان­یابی و احداث کتابخانه­های عمومی را در کشور با معیارها و موازین موجود هماهنگ خواهد ساخت، در افزایش بهره­وری از کتابخانه­های عمومی و در پی آن افزایش میزان مراجعة مردم به این کتابخانه­ها، نقشی مهم و حیاتی ایفا خواهد کرد. ۲) آگاهی کتابداران از معیارها و مؤلفه­های مکان­یابی کتابخانه­های عمومی، فرصتی بدست می­دهد تا بتوان از طریق طراحی سیاهه­های وارسی مبتنی بر مؤلفه­های مذکور، وضعیت فعلی کتابخانه­های عمومی را در نقاط مختلف کشور مورد بررسی و ارزیابی قرار داد و راهکارهایی جهت بهبود وضعیت موجود پیشنهاد کرد. ۳) مؤلفه‌های مکان‌یابی کتابخانه‌های عمومی کشور آنچه که در ادامه می­آید، برداشتی­ست از دستنامة مکان­یابی کتابخانه­ها که توسط «لیزا پادیلا»[۱] و به همت مؤسسة معماران آمریکا،[۲] در سال ۲۰۰۲ انتشار یافته است. مؤلفه­های ذکر شده در دستنامة یاد شده مورد هنجاریابی قرار گرفت و با ویژگی­های کتابخانه­های عمومی ایران مطابقت داده شد. این مؤلفه­ها در قالب پنج اصل و چندین تقسیم فرعی برای هر یک از اصول پنج‌گانه ارائه شده­اند. ▪ مرکزیت[۳] یکی از مؤلفه­های مهم در امر محل­یابی کتابخانه­های عمومی کشور، مؤلفة مرکزیت یا گرایش به مرکز است که از تقسیمات فرعی زیر تشکیل یافته است. ▪ قابلیت دسترسی[۴] لازم است کتابخانه­های عمومی در محلی بنا شوند که امکان دسترسی تودة مردم به آنها از طریق نظام حمل و نقل شهری به راحتی فراهم گردد. ▪ بُعد مسافت[۵] کتابخانه عمومی باید در محلی احداث شود که کمترین میزان فاصله را از مراکز و سازه‌های شهری داشته باشد. ▪ توزیع جمعیت[۶] شایسته است که کتابخانه­های عمومی در مناطقی که بیشترین میزان جمعیت را به خود اختصاص داده­اند احداث شوند. ▪ همجواری با مراکز پرتجمع[۷] توصیه می­شود که کتابخانه­ها تا حد امکان در جوار مراکز پُرتجمع، که تعداد زیادی از افراد را در خود جای می­دهند، احداث شوند. مهم‌ترین این مراکز عبارتند از: ▪پارک‌ها ▪ مدارس ▪ فرهنگسراها ▪ موزه‌ها ▪ مساجد ▪ ادارات دولتی ▪ سازگاری[۸] در این مؤلفه، وضعیت کتابخانه­های عمومی در مقایسه با دیگر مراکز همجوار سنجیده می‌شود. شاخص­های زیر از مهم­ترین عوامل تأثیرگذار در این قضیه هستند. ▪ سکوت[۹] از آنجایی که کتابخانه­های عمومی، بیشتر پذیرای افرادی هستند که از تالارهای عمومی کتابخانه جهت مطالعه و تحقیق بهره می­برند، بنابراین شایسته است محلی که جهت احداث این‌گونه کتابخانه­ها درنظر گرفته می­شود تا حد امکان از هرگونه آلودگی صوتی به دور باشد. نزدیکی به بزرگ­راه‌ها، خطوط راه­آهن، فرودگاه­، شهربازی و مانند آن از جمله مواردی­ست که می­تواند ضمن کاهش میزان مراجعه‌ به کتابخانه­های عمومی، منابع موجود در این کتابخانه­ها را نیز بی­استفاده سازد. ▪ امنیت[۱۰] وجود امنیت از شاخص­های اصلی استقلال و توسعه­یافتگی هر کشوری به حساب می­آید. رفاه اجتماعی تا حدود زیادی در گرو تأمین امنیت مالی و جانی افراد است و این مهم در داخل کشور از طریق حضور به موقع نیروهای آموزش دیدة پلیس حاصل می­شود. توصیه می­شود که تا حد امکان کتابخانه­های عمومی به محل استقرار نیروهای پلیس نزدیک­تر باشد تا افراد جامعه، به ویژه زنان و کودکان، در استفاده از کتابخانه با مشکل مواجه نشوند. ▪ همجواری با ایستگاه آتش‌­نشانی­[۱۱] یکی از عوامل مهمی که همواره در طول تاریخ، مجموعة کتابخانه­ها را با تهدید مواجه ساخته، افتادن کتابخانه در دام حریق بوده است. از آنجایی‌که بیشتر مواد نگهداری شده در کتابخانه­ها از نوع چاپی هستند و قابلیت اشتعال­زایی آنها بالا­ست، توصیه می­شود که کتابخانه­های عمومی تا حد امکان به ایستگاه­های آتش­نشانی نزدیک باشد. ▪ اندازه[۱۲] اندازة فضای بیرونی و درونی کتابخانه، که بر حسب متر‌مربع تعیین می­شود، تابع عوامل متعددی است. پرداختن به این موضوع، به‌ویژه در سال­های اخیر که بیشتر کشورها با پدیدة انفجار جمعیت مواجه هستند، در جلب رضایت کاربران کتابخانه­های عمومی از اهمیت بالایی برخوردار است. عوامل تأثیرگذار در اندازه کتابخانه به شرح زیر است: ▪ خدمات کتابخانه[۱۳] اندازة فضای درونی کتابخانه­ها تا حدود زیادی به نوع و گسترة خدماتی که از سوی آنها ارائه می­شود بستگی دارد. بنابراین، بسته به اینکه چه نوع خدماتی و در چه محدوده­ای در اختیار مراجعان قرار می­گیرد، اندازة فضای داخلی از کتابخانه­ای به کتابخانه دیگر متفاوت خواهد بود. ابعاد سالن­های مطالعه، تعداد قفسه­های کتاب، تعداد رایانه­ها (در صورت مجهز بودن کتابخانه به نظام رایانه­ای) وجود منابع دیداری و شنیداری در کتابخانه­ها، از مهم­ترین عوامل مؤثر در این قضیه هستند. ▪ امکانات رفاهی[۱۴] امکاناتی که جهت رفاه حال مراجعان کتابخانه در نظر گرفته می­شود، نیازمند فضای مخصوص به خود بوده و باید در طراحی فضای کتابخانه مد نظر قرار گیرد. ▪ پارکینگ اهمیت وجود پارکینگ در کتابخانه­هایی که مراجعه کنندگان بسیاری دارند و امکان دسترسی به‌آنها از طریق وسایل حمل و نقل شهری فراهم است، نمود بیشتری پیدا می­کند. افزون بر این، در شهرهایی که فرهنگ استفاده از وسایل حمل و نقل عمومی چندان که باید نهادینه نشده، وجود پارکینگ در محل کتابخانه از اهمیت زیادی برخوردار است. ▪ جلوه‌های بصری[۱۵] اختصاص فضایی باز در بیرون از فضای کتابخانه به مطالعه و فعالیت­های جانبی، می­تواند در ترغیب مراجعه­کنندگان به استفادة مکرر از کتابخانه و ایجاد انگیزه در آنها مؤثر باشد. ایجاد فضای سبز، تعبیة میزهای مطالعه در فضای باز بیرون کتابخانه و به‌کارگیری جلوه‌هایی هم‌چون آبنما، از جمله مهم­ترین امکاناتی­ست که در تعیین ابعاد و اندازة فضای کلی کتابخانه­های عمومی مؤثر است. ▪ گسترش آتی[۱۶] کتابخانه، همان‌گونه که کتابدار شهیر هندی، «رانگاناتان» اذعان داشته، اندام­واره­ای زنده و پویا­ست و این پویایی تا حدود زیادی در همگام­شدن با تحولات و نوآوری­ها از سوی کتابخانه­ها نهفته است. افزایش تعداد کاربران و گسترش روزافزون منابع اطلاعاتی موجب شده است تا در سال­های اخیر، بحث طراحی فضای داخلی کتابخانه­ها به بحثی مهم و جدی در حوزة کتابداری و اطلاع­رسانی مبدل گردد. توصیه شده است که فضای کتابخانه­ها باید به گونه­ای طراحی شود که دست کم نیازهای ۳۰ سال آینده کتابخانه در آن لحاظ شده باشد (Padilla ۲۰۰۲). به طور حتم تدارک فضایی این‌چنینی درکتابخانه، نیازمند برنامه­ریزی دقیق و حساب­شده در زمان مکان­یابی و احداث کتابخانه است. ▪ جهت‌یابی محل کتابخانه[۱۷] در بحث جهت­یابی مکان کتابخانه، دو شاخص از اهمیت چشمگیری برخوردار است؛ جهت وزش باد و نور خورشید. عدم توجة به دو شاخص یاد شده از سوی مهندسان و طراحان کتابخانه­ها، موجب خواهد شد تا بخش عمده­ای از بودجه کتابخانه صرف کنترل میزان روشنایی و دمای کتابخانه گردد. توصیه می­شود از احداث کتابخانه در جوار برج­ها و ساختمان­هایی با رشد عمودی بالا، به دلیل ایجاد سد در برابر باد و نور خورشید، پرهیز شود. بهره­مندی کتابخانه از باد و نور طبیعی، ضمن آنکه آسایش مراجعان را به دنبال خواهد داشت، در انرژی و هزینه­های مصرفی کتابخانه­ها نیز به میزان قابل توجه­ای صرفه‌جویی خواهد کرد. ▪ وضعیت خاک[۱۸] بررسی وضعیت خاک در مکانی که قرار است کتابخانه در آن بنا شود، از آن جهت حائز اهمیت است که با تعیین اجزای تشکیل دهندة خاک، می­توان به راحتی میزان استحکام و تحمل­پذیری آن را مشخص کرد. توصیة اکید شده است که مهندسان شهرسازی پیش از آغاز به کار طرح­ریزی بنای کتابخانه، در خصوص کیفیت خاک محلی که جهت احداث کتابخانه در نظر گرفته شده، با متخصصان علوم خاک به مشورت بپردازند. از آنجایی‌که کتابخانه­ها در برگیرندة قفسه­های کتاب هستند، و این موضوع حجم فزاینده­ای از بار را بر پیکرة بنای کتابخانه وارد می­کند، توجه به وضعیت خاک پیش از احداث کتابخانه می­تواند تا حدود زیادی از بروز خسارت­های احتمالی ناشی از نشست زمین بکاهد. نکتة قابل تأمل در مورد بررسی وضعیت خاک این است که احتمال تفاوت در میزان استحکام و تحمل پذیری خاک، حتی در دو محل مجاور با یکدیگر وجود دارد. این موضوع باید در محل­یابی کتابخانه­های عمومی مد نظر قرار گیرد. ۴) سامانه­های اطلاعات جغرافیایی: تعریف و اجزا اکنون که تا حد امکان به مؤلفه­های مکان­یابی کتابخانه­های عمومی کشور تا حد امکان پرداخته شد، در بخش بعدی، ضمن ارائة تعریف و برشمردن اجزای سامانه­های اطلاعات جغرافیایی، نقش این فناوری پیشرفته در تسهیل فرآیند مکان­یابی کتابخانه­های عمومی کشور مورد تجزیه تحلیل قرار می­گیرد. ▪ تعریف سامانه­های اطلاعات جغرافیایی سامانه یا نظام به مجموعه­ای از اجزا گفته می­شود که با همکاری یکدیگر، رو به سوی هدفی واحد در حرکت­اند. سامانه­های اطلاعات جغرافیایی گر‌چه روش­های نوینی را در فرآیند تحلیل و مدیریت داده­های جغرافیایی عرضه می­کنند، اما در عمل چیزی بیش از تبدیل نقشه­های چاپی به قالب رایانه­ای نیستند(Quen, and Blinn ۱۹۹۳) . ظهور و گسترش فناوری­های رایانه‌محور، تمامی حوزه­های دانش بشری را با تحولات بنیادین مواجه ساخته است. سامانه­های اطلاعات جغرافیایی نیز مولود همین نوآوری­هاست. سامانه­های اطلاعات جفرافیایی (ساج) به زبان ساده عبارتند از فرآیند تحلیل داده­های مکانی و جغرافیایی به کمک رایانه و در قالب نقشه. از آنجایی‌که این علم روز به روز در حال پیشرفت است، تعاریف مختلفی در متون تخصصی از آن ارائه شده که در زیر به تعدادی از آنها اشاره می شود: ـ بورو[۱۹] (۱۹۸۶)، ساج را مجموعه­ای از ابزارها برای جمع­آوری، ذخیره­سازی، بازیافت ارادی، تبدیل و نمایش داده­های مکانی از جهان واقعی به مجموعه مقاصد ویژه تعریف می­کند (به نقل از هیوود،۱۹۹۹). ـ به اعتقاد رانید[۲۰](۱۹۸۹) ، ساج عبارت است از یک نظام رایانه­ای که می­تواند داده­های توصیفگر مکان­های واقعی بر روی سطح زمین را، استفاده و نگهداری نماید (به نقل از هیوود[۲۱]، ۱۹۹۹). ـ از نظر کوئین و بلین[۲۲] (۱۹۹۳)، ساج عبارت است از به‌کارگیری نظامی یکپارچه و رایانه­محور به منظور گردآوری، ذخیره­سازی، بهره­برداری، تحلیل و مدیریت داده­های مکانی در قالب نقشه. ـ بیل و فرینچ[۲۳] (۱۹۹۴) سامانة اطلاعات جغرافیایی را سامانه­ای رایانه­ای متشکل از نرم‌افزار، سخت­افزار، داده و کاربر می­دانند که قادر است داده­های مکاندار را به شکل رقومی (دیجیتالی)، کسب، نگهداری، بازیابی، الگو­سازی و تجزیه و تحلیل کرده و به طور متنی و گرافیکی ارائه نماید (به نقل از مخدوم و همکاران ۱۳۸۳، ۲۷). در به­کارگیری نقشه­های سنتی، شخص ناچار بود تا برای تخمین مسافت از ابزارهایی نظیر پرگار یا مساحت­سنج استفاده نماید. سرعت و دقت در چنین روشی پایین بود. در حالی‌که با استفاده از قابلیت­های ساج، تحلیل داده­ها به صورت خودکار انجام می­شود. مهم‌ترین تفاوت­های میان ویژگی­های عملیاتی در نقشه­های سنتی و سامانه­های اطلاعات جغرافیایی در جدول ۱ آمده است (Quen and Blinn ۱۹۹۳) : ▪▪ جدول ۱ تفاوت­های موجود میان ویژگی­های عملیاتی در نقشه­های سنتی و ساج سامانه­های اطلاعات جغرافیایی (ساج) نقشه­های سنتی داده­ها به راحتی روزآمد می شوند داده­ها حالت ایستا دارند مقیاس­ها و طرح نقشه­ها تغییر می­کنند مقیاس­ها و طرح نقشه­ها ثابت هستند در فرآیند تحلیل داده­ها از شیوه­های مختلفی استفاده می‌شود تحلیل­های کمّی دشوار است تلفیق لایه­های نقشه به راحتی امکان‌پذیر است تلفیق لایه­های مختلف نقشه دشوار است تعداد بی‌شماری از لایه­های نقشه ‌را می­توان با یکدیگر تلفیق ساخت فرآیند تلفیق تنها به چند مورد محدود می‌شود امکان استفادة هم‌زمان چندین کاربر فراهم است استفادة هم‌زمان چندین کاربر دشوار است ▪ اجزای سامانه­های اطلاعات جغرافیایی تصور نادرستِی که بیشتر در میان عموم مردم رایج شده این است که ساج تنها از مجموعه‌ای داده تشکیل شده است، در حالی که سامانه‌های اطلاعات جغرافیایی چیزی به مراتب فراتر از یک نرم‌افزار یا مقداری داده هستند. ساج به عنوان یک نظام درصدد است تا پاسخگوی پرسش‌های مکانی و جغرافیایی افراد باشد. پاسخ‌هایی که از این طریق فراهم می‌شود، نقش مهمی در فرآیند تصمیم‌گیری ایفا می­کند. همان­گونه که در شکل ۱ نشان داده شده، ساج از چهار جز اصلی تشکیل یافته است: داده، سخت افزار، نرم‌افزار و کاربر. داده‌های جغرافیایی، در واقع به منزلة قلب تپندة تمامی سامانه‌های اطلاعات جغرافیایی به شمار می‌آیند. در این بین، سایر اجزا، فرآیند تحلیل و مدیریت داده‌های مکانی را پشتیبانی می‌کنند (Quen, and Blinn ۱۹۹۳). ▪▪ شکل ۱ اجزای تشکیل‌دهندة سامانه‌های اطلاعات جغرافیایی (منبع: and Blinn ۱۹۹۳ Quen) نکتة قابل توجه در خصوص اجزای سامانه­های اطلاعات جغرافیایی این است که کاربران این فناوری به دو گروه متفاوت تقسیم می­شوند: دسته اول افرادی هستند که خود، دست‌اندرکار فرآیند تحلیل و مدیریت داده­ها از طریق ساج می­باشند[۲۴]. این افراد از مهارت‌های ویژه­ای جهت کار با نرم‌افزارها و سخت‌افزارهای ساج برخورداند. اما دستة دیگر، کاربران نهایی[۲۵] ساج به‌شمار می­آیند. کتابداران در واقع، جزو این گروه از کاربران قرار می‌گیرند. هیچ‌کس از یک کتابدار انتظار ندارد که در حوزة سامانه­های اطلاعات جغرافیایی، از مهارت‌هایی مشابه با متخصصان این حوزه برخوردار باشد، اما تعامل آنها با کاربران نوع اول، در ارتقای کیفیت و بازده محصول نهایی بسیار حائز اهمیت است و از این رو، همکاری و تعامل کتابداران در فرآیند مکان­یابی کتابخانه­های عمومی از طریق ساج به یک ضرورت بدل می­شود. ۵) مراحل مکان­یابی کتابخانه­های عمومی از طریق ساج همان‌گونه که در قسمت قبلی خاطر نشان گردید، اجرای مراحل مکان­یابی از طریق سامانة اطلاعات جغرافیایی، نیازمند تخصص در زمینة نرم‌افزارهای مختلفی­ست که جهت تهیة لایه­های نقشة عوارض زمین مورد استفاده قرار می­گیرد. به همین دلیل، تأکید بر نقش کتابداران در فرآیند مکان­یابی کتابخانه­های عمومی کشور، به واسطة شناخت آنها از نیازها و علایق جامعة استفاده­کنندة کتابخانه­های عمومی، تنها به شکل مشاورة متخصصان ساج نمود می­یابد. از این رو، لازم است که کتابداران، با بهره­گیری از تجربه و تخصص موضوعی خود، به متخصصان ساج در فرآیند انتخاب مکان­های بهینه جهت احداث کتابخانه­های عمومی یاری رسانند و نگرش آنها را به سوی کتابخانه­هایی کاربر­مدار معطوف نمایند. اکنون که مؤلفه­های مکان­یابی کتابخانه­های عمومی، معرفی و اهمیت و نقش سامانه­های اطلاعات جغرافیایی تبیین شد، در بخش پایانی مقاله، هر یک از مراحل مکان­یابی کتابخانه‌ها از طریق سامانه­های اطلاعات جغرافیایی شرح داده می­شود. به طور کلی مراحلی را که برای مکان­یابی از طریق ساج برشمرده­اند، پس از تعیین معیارهای مکان­یابی، شامل مراحل زیر است: تهیة لایه­های نقشة مربوط به هر یک از مؤلفه­ها، طراحی یک پایگاه داده به منظور ذخیره­سازی داده­های رقومی شده، ارزش­گذاری لایه­های اطلاعاتی، تلفیق لایه‌های اطلاعاتی، استخراج نقشه اصلی لایه­بندی منطقه مورد مطالعه و نمایش فضایی مکان استقرار کتابخانه (شکل۲). ▪▪ شکل۲ مراحل مکان یابی کتابخانه­های عمومی از طریق ساج (منبع: and Blinn ۱۹۹۳ Quen) ▪ تهیة نقشه­های مربوط به هر یک از مؤلفه­ها زمانی که مؤلفه­های مکان­یابی کتابخانه­ها مشخص شد، در مرحلة بعد، نقشه­های تفکیکی هر یک از مؤلفه­های مذکور گردآوری می­شود. به‌ عنـوان نمونه، تهیة نقشـه­های مربـوط بـه توزیع جمعیت در منطقه، پراکندگی مدارس، مساجد و غیره در زمرة این موارد است. ▪ رقومی­سازی داده­ها زمانی که داده‌های مورد نیاز گردآوری شد، این داده‌ها جهت تجزیه و تحلیل، در یک پایگاه اطلاعاتی از پیش طراحی شده وارد می‌شوند. این پایگاه داده در واقع، در به نظم در­آوردن داده­های مورد نیاز نقشی اساسی ایفا می­کند. در ادامه کار، هر یک داده­های گردآوری شده در یک نرم افزار تخصصی، به‌نام «آرک جی. آی. اس»[۲۶]، وارد می­شوند. ▪ ارزش‌گذاری و تلفیق لایه­های اطلاعاتی با وجود آنکه بیشتر مؤلفه­های مکان­یابی کتابخانه­های عمومی، در شرایط مشابه یکسان هستند، اما باید توجه داشت که ممکن است درجة اهمیت مؤلفه­های یادشده از شهری به شهری دیگر و از منطقه­ای به منطقه­ای دیگر متفاوت باشد. در چنین شرایطی، بحث ارزش‌گذاری لایه­های اطلاعاتی مطرح می­شود. به عنوان نمونه، ممکن است در شهری، مؤلفة توزیع جمعیت از مؤلفة پراکندگی مساجد یا مدارس مهم­تر باشد، در نتیجه این مؤلفه در اولویت نخست قرار می­گیرد. در مرحلة بعد، این لایه­های ارزش‌گذاری شده با یکدیگر تلفیق می­شوند تا نقشة نهایی مکان مناسب جهت استقرار کتابخانه­های عمومی تهیه شود. ▪ استخراج نقشة اصلی و نمایش فضایی مکان استقرار کتابخانه با تلفیق لایه‌های اطلاعاتی و ترکیب ارزش آنها بر اساس رابطة مذکور، نقشه­ای حاصل می‌شود که در آن مکان­های مناسب برای احداث کتابخانه­های عمومی مشخص شده است. با کمک نقشة نواحی بالقوه، تصمیم‌گیرنده می­تواند انتخاب­ها را به روش علمی و تفصیلی مورد ارزیابی قرار دهد. ۶) نتیجه­گیری دلایل بسیاری برای عدم اقبال همگانی نسبت به کتابخانه­های عمومی ذکر شده که از آن جمله می­توان به پایین بودن نرخ سوادآموزی، عدم تمایل افراد به مطالعه و کتابخوانی، پایین بودن سطح کمّی و کیفی منابع و خدمات و همین‌طور عدم به‌کارگیری افراد ماهر و متخصص در این‌گونه کتابخانه­ها اشاره کرد. با این حال، از جمله مواردی که به نظر می­رسد تا حدود زیادی از نگاه تیزبینانه محققان و نویسندگان این حوزه به دور مانده و در متون تخصصی این رشته بازتاب چندانی نداشته است، بحث توزیع یا عدم توزیع مناسب کتابخانه­های عمومی در سطح شهرها، به ویژه کلان شهرها، است که مباحث جدیدی را پیرامون علل و عوامل عدم اقبال همگانی نسبت به کتابخانه­های عمومی پدید آورده است. بدیهی است که هر اندازه نحوة پراکندگی کتابخانه­های عمومی در سطح شهرها با معیارها و مؤلفه­های شناخته­شده­ای هم‌چون توزیع جمعیت، قابلیت دسترسی، بُعد مسافت و مواردی از این دست منطبق باشد، میزان اقبال افراد به مراجعه و استفاده از این‌گونه کتابخانه­ها نیز به همان اندازه افزایش خواهد یافت. از این رو، برای حل مشکلات و تنگنا­های حاکم بر کتابخانه­های عمومی کشور، توجه به هر دو قسم عوامل درونی و بیرونی از سوی کتابداران حائز اهمیت است. از جمله مواردی که کتابداران امروز، به واسطة افزایش رو به رشد جمعیت و افزایش تقاضا برای اطلاعات، به ناچار باید در مورد آن بیشتر بیاندیشند، موضوع ضرورت همکاری با متخصصان ساج و عوامل دست اندر­کار احداث کتابخانه­های عمومی جهت انتخاب مکان بهینه برای این منظور است. توجه کتابداران به مؤلفه­های مکان­یابی و تأکید آنها بر نقش محوری کاربران، می­تواند مسیر احداث کتابخانه­های عمومی فردا را به سوی آینده­ای کاربرمدار، هر چه هموارتر نماید.