مخاطبان رسانههای جمعی مانند تلویزیون، رادیو، مطبوعات و غیره سالها تودههای یکسان تصور میشدند که در مقابل پیامهای رسانهای نقش دریافتکنندگان منفعل را دارند. تنها یک نوع مخاطب وجود داشت، رسانهها قرار بود پیامها را ارسال کنند و مخاطبان این پیامها را به یک شکل دریافت کنند. سالها طول کشید و در نتیجه تحقیقات و پژوهشهای بسیاری که در علوم ارتباطات دنبال شد اندیشمندان این حوزه بدین نتیجه رسیدند که مخاطبان رسانهها در مقابل پیامها دریافت یکسانی ندارند و اینگونه بود که از تقسیمبندی مخاطبان به فعال و غیر فعال سخن به میان آمد.
اما هر دو گونه این مخاطبان فعال و غیر فعال همچنان تنها دریافتکننده پیام بودند و فعالیت آنها در نوع دریافت و برداشت از رسانهها تعریف میشد. تولد فضای مجازی عرصه جدیدی برای فعالیت مخاطبان رسانهای ایجاد کرد. در رسانه جدید اینترنت حالا مخاطبان تنها دریافتکننده نبودند و قدرت تولید و ارسال پیام پیدا کردند تا عنوان جدید «کاربر» برای آنها در نظر گرفته شود. با رشد و گسترش امکانات فضای مجازی چند سالی است که به مجموعه وبسایتها و ابزارهای اینترنتی که بر مبنای فعالیت تعاملی کاربران بنا شدهاند عنوان «رسانههای اجتماعی» داده شده است.
در رسانههای اجتماعی کاربران همزمان تولیدکننده و مصرفکننده پیامها هستند. بر این اساس دیگر نمیتوان از عبارات و اصطلاحات مربوط به رسانههای جمعی برای توصیف مخاطبان این رسانههای جدید استفاده کرد. در رسانههای اجتماعی ما با انواع مختلفی از مخاطبان یا به عبارت بهتر کاربران مواجه هستیم که بر حسب سطح و نوع فعالیتشان دستهبندی شدهاند. از جمله دستهبندیهای ارائه شده از انواع کاربران رسانههای اجتماعی، نردبان پیشنهادی گروه تحقیقاتی فورستر (Forrester Research Inc) است. در این مدل کاربران اینترنتی در نردبانی با شش پله دستهبندی شدهاند که بر اساس سطح فعالیت در رسانههای اجتماعی به دنبال یکدیگر قرار میگیرند.
این شش پله از بالاترین سطح به ترتیب عبارت است از: تولیدکنندگان (Creators)، منتقدان (Critics)، گردآورندگان (Collectors)، پیوستگان (Joiners)، تماشاگران (Spectators) و غیر فعالان (Inactives). این تقسیمبندی بر حسب سطح مشارکت کاربران اینترنتی در انواع مختلف رسانههای اجتماعی از قبیل وبلاگها، میکروبلاگها، پادکستها، ویکیها، شبکههای اجتماعی، فرومها و غیره انجام شده است. آمارها در مورد تعداد کاربران هر سطح مربوط به کاربران اینترنتی آمریکاست که اطلاعات بیشتری درباره فعالیتهای آنها در دسترس پژوهشگران قرار دارد. هر چند نتیجه مطالعه فعالیت کاربران در آسیا و اروپا نیز به مدل مشابهی میانجامد و حتی آمارها نشان داده سطح مشارکت کاربران برخی کشورهای آسیایی در رسانههای اجتماعی از کاربران آمریکایی بیشتر است. جزئیات مربوط به نوع فعالیت شش نوع کاربران رسانههای اجتماعی به شرح زیر است:
● تولیدکنندگان
«تولیدکنندگان» اولین سطح کاربران رسانههای اجتماعی هستند که در بالاترین پله نردبان ایستادهاند. این گروه، کاربرانی هستند که اغلب وبلاگها و صفحات اینترنتی شخصی دارند. آنها مقالات و یادداشتهایی برای محیط وب مینویسند و در وبلاگهای خودشان یا دیگر سایتها منتشر میکنند. آپلود ویدیوهای شخصی، صدا و موسیقی تولیدی و عکس از جمله دیگر فعالیتهای این دسته از کاربران است. آنها تولیدکنندگان محتوای رسانههای شهروندی هستند و روزنامهنگاری شهروندی را رونق میبخشند. در آمریکا تعداد این دسته از کابران در سه سال گذشته رو به رشد بوده است. در سال ۷۰۰۲ نسبت آنها ۸۱ درصد، در سال ۸۰۰۲ نسبت آنها ۲۱ درصد و در سال ۹۰۰۲ نسبت آنها ۴۲ درصد بود.
● منتقدان
دومین دسته کاربران با عنوان «منتقدان» نامگذاری شدهاند و در پله دوم پلکان کاربران رسانههای اجتماعی قرار گرفتهاند. این کاربران تولیدکننده محتوای شخصی و دسته اول نیستند اما درباره محتوای تولید شده توسط گروه اول اظهار نظر و آن را نقد میکنند. رأی دادن و ارزیابی سرویسها و محصولات، کامنت گذاشتن در وبلاگ دیگران، مشارکت در فرومهای آنلاین و مشارکت در ویکیها و ویرایش مقالات از جمله فعالیتهای این گروه است. درصد این گروه کاربران در سال ۹۰۰۲ نسبت به سال ۸۰۰۲ تغییری نداشته است. نسبت آنها در سال ۷۰۰۲ برابر با ۲۵ درصد، در سال ۸۰۰۲ برابر با ۷۳ درصد و در سال ۹۰۰۲ نیز ۷۳ درصد بوده است.
● گردآورندگان
دسته سوم کاربران رسانههای اجتماعی را «گردآورندگان» نامگذاری کردهاند. این کاربران در پله سوم و پایینتر از تولیدکنندگان و منتقدان قرار دارند و فعالیتشان در سطح گردآوری و مرور محتوای کاربران رده بالاتر محدود میشود. از جمله فعالیتهای این گروه میتوان استفاده از خروجیهای آر.اس.اس در نرمافزارها و ابزارهای فیدخوانی، رأی دادن به محتواهای وبسایتهای آنلاین و افزودن برچسب به صفحات و تصاویر دیگر کاربران نام برد. تعداد این کاربران نیز در سه سال اخیر رو به رشد بوده است. این گروه در سال ۷۰۰۲ نسبت ۱۲ درصد، در سال ۸۰۰۲ نسبت ۱۹ درصد و در سال ۹۰۰۲ نسبت ۲۱ درصد داشتهاند.
● پیوستگان
چهارمین گروه از کاربران رسانههای اجتماعی را «جوینرز» نامگذاری کردهاند که میتوان ترجمه «پیوستگان» را برای آنها در نظر گرفت. در پله چهارم نردبان رسانههای اجتماعی فعالیت کاربران به کارهایی از قبیل مراجعه به سایتهای شبکه اجتماعی و داشتن پروفایل در شبکههای اجتماعی محدود میشود. کاربران این گروه استفادهشان از رسانههای اجتماعی به حضور و فعالیت در شبکههای اجتماعی از قبیل فیسبوک، مایاسپیس، لینکدین و غیره خلاصه میشود. این کاربران در مدت کوتاه دو سال رشدی جهشی داشتهاند و تعداد آنها دو برابر شده است. در سال ۷۰۰۲ نسبت ۲۵ درصد، در سال ۸۰۰۲ نسبت ۳۵ درصد و در سال ۹۰۰۲ نسبت ۵۱ درصد رقم این گروه از کاربران است. این صعود را به گسترش استفاده از فیسبوک نسبت میدهند.
● تماشاگران
بیشترین تعداد کاربران رسانههای اجتماعی در دسته پنجم قرار میگیرند. این دسته که به «تماشاگران» معروف هستند کاربران بدون تولید فضای مجازی محسوب میشوند. آنها به فعالیتهایی از قبیل خواندن وبلاگها، گوشکردن به پادکستها، مشاهده ویدیوهای دیگران، خواندن فرومهای آنلاین و خواندن ارزیابیهای دیگر کاربران مشغول هستند ولی در فعالیتهای آنلاینشان اثری از خود به جا نمیگذارند. در سال ۷۰۰۲ نسبت این دسته کاربران ۴۸ درصد، در سال ۸۰۰۲ نسبت آنها ۶۹ درصد و در سال ۹۰۰۲ نسبت آنها ۷۳ درصد بوده است.
● غیر فعالان
اگر پنج دسته قبلی هر کدام به نحوی از رسانههای اجتماعی استفاده میکنند و هر یک به سهم خود از نردبان این رسانهها بالا رفتهاند، در دسته ششم کاربران اینترنتی قرار میگیرند که در فضای مجازی رسانههای اجتماعی را به کار نمیگیرند. هرچند در سالهای اخیر رسانههای اجتماعی آنچنان در اینترنت گسترش یافتهاند که کاربران حتی اگر تمایلی به استفاده از آنها نداشته باشند ناخواسته با آنها مواجه میشوند. به همین دلیل است که هر سال از تعداد این گروه از کاربران کاسته میشود. گروه «غیر فعالان» در سال ۷۰۰۲ نسبت ۴۴ درصد، در سال ۸۰۰۲ نسبت ۵۲ درصد و در سال ۹۰۰۲ نسبت ۸۱ درصد داشتهاند.
