نگاهی به سریال تلویزیونی « بانو » ؛ همه چیز جز روح زندگی

▪ نویسنده: نادر وحید ▪ کارگردان: فرید سجادی حسینی ▪ بازیگران: داریوش ارجمند، فریبا کوثری، سیاوش طهمورث، زهرا سعیدی، محمدعلی ساربان و.... ▪ خلاصه داستان: خاتون، که زمانی با تهمت و افترای جماعت شهر به سرکردگی شهردار امروز از شهر رانده شده، پس از سالها برای اثبات حقیقت و بی گناهی اش به شهر بازگشته است و به دنبال به دست آوردن پسرش است. مردم شهر و شهردار و فروغ (خواهرش) اما با آمدن خاتون به هول و هراس افتاده اند و... ساخت و تولید سریالهای ویژه ماه محرم به طور مشخص از سالهای میانی دهه هفتاد و با «نیمه پنهان ماه» آغاز شد و چند سال بعد با سریال محبوب و پربیننده «شب دهم» به کارگردانی «حسن فتحی» به اوج استقبال در تلویزیون رسید. فتحی در «شب دهم» داستانی رمانتیک و تاریخی را در روزهای محرم دوران رضاخان و ممنوعیت های اجرای مراسم مذهبی، جلوی دوربین برد و با روایت بینابینی این دو رگه داستان توانست موضوعیت عزاداری ها و مراسم و آیین های عاشورایی را با هم تلفیق و به اجرا بگذارد. اما حالا و پس از گذشت چندین سال از پخش موفق «شب دهم»، سریال بانو را با همان ساختار تمرین شده برای پخش از سیما تولید کرده است. «بانو» از یک سو روایتگر داستان رمانتیک و سرگذشت غم انگیز یک زن تنها است که جامعه در دورانی خاص در حق او جفا کرده است و از سوی دیگر داستان دوم عاشقانه ای را نیز بستر رویدادهای ضمنی اش قرار داده است. بنابراین از یک سو تمام مخاطبان تلویزیون را نشانه رفته و می خواهد با ملودرام مظلومانه قهرمان داستانش آنها را مجذوب خود سازد و از سوی دیگر برای افزودن بر تعداد مخاطبانش با داستان جذاب عشق شهاب بینندگان جوان تلویزیون را نیز مورد توجه قرار دهد. اما مهم تر از این دو داستان اصلی که در هر زمان و در هر سریال دیگری هم می توانستند تعریف شوند، آنچه «بانو» را به سریال ویژه ماه محرم تبدیل کرده است؛ نخست محتوای آن است که چالش مهم میان ظالم و مظلوم را محور قرار داده است و «بانو» را در مقابل جامعه و در رأس این جامعه در مقابل یک قدرت و مقام قدرتمند اجتماعی- یاور- قرار می دهد و از سوی دیگر دوران روایت داستان آن است. در حوزه محتوایی، سریال به خوبی توانسته داستانی با ساختار و حتی موضوع تقریباً تکراری و احتمالاً آشنا را با مفهوم اصلی عاشورا و مقاومت حسینی هماهنگ نماید و در تناسب قرار دهد. خاتون پس از سالها به شهر بازگشته و برای اثبات حقیقتش یک تنه در برابر قدرت و زور ظالمانه ای که قصد انکار او را دارد ایستاده است و مقاومت می کند! این داستان آشنا که در چند فیلم دیگر هم شبیه آن را دیده ایم، پخش ژرف ساختی اش را در تناسب با ویژگی موردنظر سیما و همخوانی با مفهوم و هدف قیام مظلومانه امام حسین(ع) در عاشورا قرار داده و به واسطه شباهت هایش با چالش مظلوم و ظالم در آن دوران اهمیت و اعتبار پیدا می کند. از سوی دیگر جنبه تاریخی دوران روایت خود داستان هم اهمیت ویژه ای دارد؛ «بانو» در دوره حکومت رضاخانی در ایران روایت می شود، یعنی زمانی که کشف حجاب به مهم ترین چالش میان حکومت و مردم تبدیل شده است و جامعه مذهبی زمانه را وادار به مقابله با حکومت آن دوران کرده است. و مهم تر اینکه در همان زمان روایت داستان و حضور خاتون در شهر دستور منع اجرای مراسم مذهبی نیز از سوی حکومت به جامعه تحمیل می شود. بنابراین مضمون سریال از محدوده ای شخصی به خانواده و از این سطح به یک جامعه شهری و بالاتر از آن در گستره حکومتی تعمیم داده می شود و در هر کدام از این سطوح چالش اصلی و موضوعی مظلومیت و ظلم محور و بستر اصلی قرار می گیرد. در واقع لایه های مختلف داستان گستره موضوعی اصلی ای را برمی تابند که به درستی در همه سطوح رعایت شده و محتوایی مشترک را شامل می شود، محتوایی که با یک تم اصلی در همه این محدوده های داستانی جاری است و «بانو» را از این جهت مناسب پخش در روزهای محرم و عزاداری عاشورایی نموده است. سریال فرید سجادی حسینی با وجود همه این ویژگی ها و همچنین دقت در پرداخت و روایت مضامین و داستانها، هنوز جذابیت و قدرت درگیرسازی مشابه «شب دهم» را- به عنوان نمونه خوب و تقریباً کامل موضوعی- ندارد. شاید مهمترین دلیل این کاستی را بتوان در فضاسازی و اتمسفر ضعیف سریال سراغ گرفت. فضاهای بسته و دکورهای شبیه سازی شده و قاب عکسهای استرلیزه سریال در کنار بازی های سرد و خالی از کنش بازیگران و فرم ساکن و کم تحرک و خالی از زندگی «بانو» مهم ترین ضعف های سریال را در کنار هم قرار داده اند. شاید ساده تر بتوان گفت که «بانو» زنده نیست و به سختی می توان آن را باور کرد. سریال فرید سجادی حسینی سرد و بی روح است. کنش به عنوان روح غایی در این سریال وجود ندارد، یا اگر هست بسیار ضعیف و خشک و خشن است. در واقع خانواده، انسان، عشق و... در تمام فصول سریال فدای خشونت، چالش و درگیری داستان شده است و این دقیقاً همان چیزی است که حسن فتحی با تجربیات تئاتری اش به خوبی توانسته بود در همه جای سریال موفق «شب دهم» به جریان درآورد. سریال فتحی همان قدر زنده و جذاب بود که سریال سجادی حسینی نیست. و این همه، همچنان که می توان کاستی های آن را در کارگردانی سراغ گرفت، با وجود حضور بازیگران حرفه ای و کار بلد سریال هنوز وجود دارد و احتمالاً مانع موفقیت چشمگیر سریال خواهد شد.