ترس و تردید«هملت» شکسپیر در دوران نئوکلاسیک در واقع ادامه یی بر تردید اومانیستی انسان در حال گذار از دوران باستان به دوره مدرن بوده؛ تردیدی که همچنان در مسیر تطورش تا به امروز باقی و ماندگار مانده و تنها ماهیتش را با تغییراتی مواجه دیده است.
شاید همین ویژگی و سوال مهم هملت از خودش (بودن یا نبودن؟) مهم ترین دلیل محبوبیت و معروفیت این نمایشنامه ویلیام شکسپیر تا به امروز بوده باشد؛ دلیلی که«هملت» را به شاخص ترین نمایشنامه شکسپیر تبدیل کرده و اجرای این نمایش را با بازخوانی ها و تاویل های پرتعداد در گوشه و کنار دنیای درام، امکان پذیر ساخته است.
نکته مهم در مورد بیشتر اقتباس ها و اجراهای کلاسیک از نمایشنامه شکسپیر، محوریت تردید و ناتوانی هملت وار در آنهاست، اما با این وجود «هملت شازده کوچولوی دانمارک» نوشته تورستن لتزر با کارگردانی رضا بابک، نگاهی متفاوت تر به موضوع نمایشنامه دارد.
در این نمایش رویداد سال ها پیشتر از زمانی که در نمایشنامه شکسپیر اتفاق افتاده، روی می دهد. زمانی که هملت را کودکی کنجکاو و شیفته عروسک ها و نمایش نشان می دهد و انتظار بازگشت پدر از جنگ با نروژ را می کشد. هملت بازیگوش و عروسک هایش به طور اتفاقی از نقشه یی که عمو (کلادیوس) به همراه پلونیوس برای به قتل رساندن پدرش کشیده اند باخبر می شود و می خواهد جلو اجرای این نقشه را بگیرد. رفتار بزرگ ترها با او مانع برملا شدن حقیقت در برخورد اول می شود و همین تاخیر زمینه پرورش رویداد و تعلیق در ساختار و نیز تعمق در ژرف ساخت را فراهم می آورد.
مساله قابل توجه در مورد «هملت شازده... » این است که همزمان با به عقب بردن داستان، تصور تکرار تاریخ مورد تاکید قرار می گیرد. گویی به قتل رساندن پدر هملت، در دنیای مورد انتقاد بزرگ ترها بارها و بارها پیش از وقوع در حال تکرار بوده و همچنان هم ادامه خواهد داشت. این همان مساله اصلی است که فاصله میان دنیای بزرگ ترها و جهان کودکان را در بخش هایی از زیر متن نمایش مورد توجه قرار می دهد. چنان که هملت بازیگر نمایش رضا بابک کاملاً شبیه به هملت پریشان احوال شکسپیر است و کلادیوس و پلونیوس هم همان مردان (بزرگ ترهای) شرور دوران پس از خود هستند.
اما تبدیل هملت جوان و روشنفکر به کودک عروسک باز و مبدل ساختن رویدادهای اصلی نمایشنامه شکسپیر به رویدادهای غیرجدی- اما مشابه- در ساختاری جدید، از نمایش امروزی در «هملت شازده... » بیشتر یک دلقک بازی تراژیک ساخته که به هر جهت می توان آن را در ادامه متن اصلی به گونه یی موثر مورد ارزیابی قرار داد با این تفاوت که نمایشنامه لتزر و نمایش رضا بابک در ساختار جدید بیشتر مناسب اجرای صحنه یی برای مخاطبان کودک و نوجوان است.
ساختار نمایش به طور مشخص گستره ارتباط و محدوده مخاطبانش را همراه با خود تعیین می کند. نتیجه گیری، اتفاقات داستان، شعارها و پند و نصیحت ها و حتی تردید کودکانه هملت (کودک بودن، یا کودک نبودن) همگی مولفه هایی هستند که خواسته یا ناخواسته گروه سنی اصلی مخاطبان نمایش را مشخص می کنند و تازه هر چقدر که از زمان اجرای این پارودی هملت می گذرد، این مساله قوت بیشتری پیدا می کند.
اما آنچه از اجرای نمایش توسط رضا بابک به نظر می رسد، این است که کارگردان تلاش کرده با فاصله گرفتن از مخاطبان اصلی، اثرش را به مخاطبان بزرگسال نزدیک کند.
به همین دلیل نمایش- به ویژه در فصول آغازین- به سختی می تواند تماشاگر را با خود درگیر کند؛ بلاتکلیفی در انتخاب ترفندها و شگردهای مجذوب سازی، روایت کند و ریتم و ضرباهنگ ناهماهنگ در نخستین فصل های نمایش خلاء ارتباطی میان صحنه و تماشاگر را بزرگ تر می کند. از آنجا که کمدی و فرم دلقک وار اجرا نیز در این فصول چیزی برای جذب مخاطبان بزرگسال ندارد، چنین کاستی بیشتر و بیشتر نمود پیدا می کند. اما با به میان آمدن رویدادها و اتفاقات بعدی، شخصیت های نمایش فرصت و مجال بیشتر و مناسب تری برای نمایش حضورشان براساس ساختار تعیین شده در نمایش به دست می آورند. خصلت ها، رفتارها و نقش اشخاص رفته رفته براساس منظور اصلی تعریف و پرداخت می شود و از این به بعد است که اجرا شکل و فرم مناسب تری پیدا می کند، کمدی جایگاه و منزلت بهتری پیدا کرده و بالطبع تاثیر و قدرت درگیرسازی اثر با مخاطب نیز افزایش پیدا می کند.
در کنار اینها رضا بابک ظاهراً با به میان آوردن برخی کنایه ها و اشاره ها و همچنین استفاده مختصر از نمادهایی در اجرایش سعی کرده هر چه بیشتر نمایش اش را به دوران و زمانه اش نزدیک کند.
اما به هر حال آنچه به طور مشخص می توان در مورد«هملت شازده...» به آن اشاره کرد، این است که نمایش در صورت در نظر گرفتن گستره مخاطبان اصلی اش بیش از این می توانست مورد توجه قرار بگیرد.
طراحی صحنه نمایش اگرچه فضای تاریخی مورد انتظار را تا اندازه یی برای روایت داستان فراهم می کند و جنبه کاربردی هم دارد، اما در عین حال برای به اجرا درآوردن آنچه شاهد آن هستیم، کمی سرد و سنگین جلوه می کند. ستون ها و برج و باروی خاکستری صحنه با معماری بزرگ و متعادل آن کمتر نمایانگر دنیای کودکانه هملت در این نمایش است. صحنه «هملت شازده...» علاوه بر این، امکان تغییر و تحرک و گریز از ایستایی را هم دارد، اما حتی چنین کارایی نتوانسته بر تنوع و هماهنگی اش با جهان درونی داستان دامن بزند.
شاید اگر هملت، هملت نمایشنامه شکسپیر بود، می توانستیم چنین صحنه و فضایی را در نمایش بپذیریم. هملت شکسپیر تابع شرایط و فضای پیرامونش است و در شرایط این دنیای موجود دچار توهم، ترس و تردید می شود اما هملت نمایش رضا بابک حقیقتی را کشف کرده و در مورد این حقیقت دیدگاه و واکنش مخصوص به خود را دارد. این هملت جدید اگرچه همچنان ناتوان و ضعیف است و به دستور پدر، دانمارک را ترک می کند و کمتر دیده و شنیده می شود؛ اما به اندازه هملت شکسپیر منفعل و دچار شرایط پیرامونش نیست. پس می توان توقع داشت بخشی از فضای پیرامون او از نگاه و دیدگاه خود او به نمایش گذاشته شود.
دیگر آنکه بازیگران نمایش رضا بابک با توجه به شکل و فرم اجرا به خوبی انتخاب شده اند و در صحنه نمایش نیز حضور موفق و قابل اعتنایی دارند. لیلی رشیدی به خوبی توانسته تردید و هراس های کودکانه شاهزاده دانمارکی را به اجرا بگذارد و پرستو گلستانی در نقش «افلیا» همراهی بازیگوشانه همبازی کودکی هملت را به درستی در هماهنگی با حضور موفق قهرمان نمایش قرار داده است.
بهرام شاه محمدلو، جمشید جهانزاده و سایر بازیگران نمایش هم به فراخور نیاز اجرا بازی خوب و قابل قبولی را ارائه می کنند. به ویژه آنکه بخشی از جذابیت کمیک نمایش وابسته به حضور همین بازیگران است.
هملت در نمایش رضا بابک همان هملت شکسپیر است، منتها جنس تردیدها و هراس هایش متفاوت است. در واقع هملت کوچک این نمایش قادر به درک واقعیت های زشت و خشن جهان پیرامونش نیست و به دنیایی بینابین خیال و واقعیت و دنیای عروسک ها پناه می برد، درست مثل هملت در هر جای دیگر دنیا؛ جهان نمایش
