تحکیم بنیان خانواده، رشد فکری هر چه بیشتر انسان و در نهایت تضمین سلامت جامعه سه رکن اساسی است که پرداختن به آن گامی مؤثر در کامیابی و سعادت آدمی محسوب میشود. موفقیت در ازدواج، سرمنشأ این زنجیره شناخته شده است و با نهایت آنها یعنی سلامت جامعه مرتبط بوده و پایداری خانواده را به دنبال دارد.
بیتردید لازمه رسیدن به این هدف آن است که عوامل مؤثر بر موفقیت پیوند زناشویی شمرده شود. سن اگر چه اولین فاکتور تعیینکننده در میزان آمادگی انسان برای تشکیل خانواده است ولی این معیار مطلق نبوده و به ازای آن، بلوغ عاطفی و اجتماعی نقش پررنگتری در مسئولیتپذیری و توانایی هدایت زندگی را دارد.
● فاکتورهای ضروریتر از بلوغ جسمانی
بلوغ جسمانی و روحی، اختیار، اراده، آگاهی، آموزش، اطلاعات و در کل آمادگی انسان عواملی است که به واسطه آن انتظار میرود فرد بتواند احساسات خود را کنترل کرده و به بهترین نحو زندگیاش را مدیریت کند.
سن مناسب برای ازدواج، مقولهای است که تاکنون بحثهای زیادی به عنوان اولین شرط لازم در رابطه با آن شده است. تعیین محدوده سنی در این زمینه به این معنی نیست که تنها در این شرایط موفقیت ازدواج تضمین میشود، زیرا از نظر قرآن کریم، فردی که از لحاظ جسمانی و روحی عاقل و بالغ است، اجازه تشکیل خانواده را دارد.
از طرفی، تسریع رشد و بلوغ جسمانی به دنبال شرایط اجتماعی کنونی و نوع تغذیه باعث شده که ازدواج زودهنگام و یا اجباری بیش از گذشته زیر ذرهبین رود تا از بسیاری بحرانهای تهدیدکننده، پیشگیری شود. دکتر بهمن ابراهیمی، روانشناس مناسبترین ازدواج را از نظر روانشناسی از انسانی به انسان دیگر متفاوت میداند و معتقد است؛ گاهی اوقات افرادی با سن کم، آمادگی بیشتری نسبت به همسن و سالان خود برای آغاز زندگی مشترک دارند، در حالی که برخی دیگر در سن بالاتر هنوز شرایط لازم را به دست نیاوردهاند.
وی علاوه بر بلوغ جسمانی، چهار فاکتور دیگر را برای تشکیل خانواده ضروری میداند و میگوید: طرز تفکر، نگرش، هدف و فلسفه آدمی از ازدواج، آمادگی، میزان موفقیت و ثبات شخصیتی او را در آینده تعیین میکند.
کسب مهارت زندگی و رفتاری فاکتور مهم دیگری است که به واسطه آن هر کدام از زوجین، توانایی کنترل هیجانات و احساسات خود را کسب میکنند. به این ترتیب هر اندازه مهارت ارتباطی زوج قویتر باشد و بتواند به دقت به صحبتهای دیگران گوش کند و یا منظور اصلی خود را به دیگری انتقال دهد، دچار آسیب و احساس سرشکستگی کمتری خواهد شد.
به گفته دکتر ابراهیمی، گاهی اوقات مشاهده میشود فردی حتی در سن ۳۵ سالگی به بلوغ فکری یا عاطفی مطلوب نرسیده و نه تنها ثبات خلق و خو ندارد بلکه مسئولیتناپذیری، اضطراب و بدبینی، او را در برابر سختیهای زندگی آسیبپذیر میکند.
● بلوغ اجتماعی
فاکتور اجتماعی، نقشپذیری، عوامل اقتصادی، بهداشت روان و تعادل رفتاری در کنار بلوغ جسمانی از اهمیت ویژهای برای ازدواج برخوردار است به طوری که فقدان هر کدام پیامد منفی بر همسر، فرزندان و کل خانواده دارد.
تمکن مالی، اگرچه بخصوص هنگام آغاز زندگی مشترک موجب ترقی انسان میشود ولی استقلال مالی بدون بلوغ فکری و دانستن مهارتهای زندگی مطمئناً مانع از هدایت آرام زندگی میشود. این در حالی است که اشتراک دیدگاههای زن و مرد و همسویی آنها، خطر شکست زندگی را بشدت کاهش میدهد. هنگامی که نهاد خانواده به درستی شکل نگیرد و زن و شوهر هر کدام نتوانند به درستی نقش خود را ایفا کنند، زندگی تداوم نخواهد داشت و ناسازگاری خانوادگی و اختلال در روابط آنها با فرزندان منجر به طلاق میشود.
دکتر امید رستگار خالد، جامعهشناس بلوغ اجتماعی، استقلال و مشارکت اجتماعی را اصل مهم دیگری در میزان آمادگی انسان معرفی میکند و میگوید: تنها با وجود چنین شرایطی انسان قادر خواهد بود از خانوادهای جهتیاب جدا شده و زندگی جدیدی تشکیل دهد.
در این خصوص اگرچه، تمکن اقتصادی از ضروریات ادامه زندگی است ولی فقدان مشارکت اجتماعی و قدرت تصمیمگیری پایههای زندگی را سستتر میکند.
به گفته عضو هیأت علمی دانشگاه شاهد، با توجه به اینکه زمینه آسیبهای اجتماعی در چنین خانوادههایی بیشتر است، در نظر گرفتن ابعاد اجتماعی و روانی شخصیت زن و مرد و آمادگی آنان برای مسئولیتپذیری و کنار آمدن با نقش خود به عنوان پدر یا مادر اهمیت بسزایی در موفقیت ازدواج دارد زیرا این جنبه از شخصیت انسان به سادگی استقلال مالی قابل تشخیص نیست.
در صورتی که خانواده متعادل عمل نکند و کانون عاطفه و محبت نباشد به عنوان یک نهاد اجتماعی قادر به انجام کارکردهای خود نیست، در این زمان روابط والدین و فرزندان و تربیت آنها دچار مشکل خواهد شد. کمبود حمایت روانی، اجتماعی، عاطفی و خلأ به وجود آمده در خانواده نه تنها افراد را در معرض آسیبها و انحرافات اجتماعی قرار خواهد داد بلکه در صورت فقدان یک الگوی مناسب در خانواده، محیط نامناسب رشدی آنان را بیش از دیگران به سمت آلودگی، جرم و تفریحات ناسالم سوق میدهد.
این در حالی است که ازدواج با آمادگی اجتماعی، اقتصادی و بلوغ عاطفی زودهنگام، موفقیتهای بیشتری را در پی خواهد داشت.
دکتر رستگار در ادامه میافزاید: دیده شده است این قبیل افراد ارتباطات کلامی و عاطفی بیشتری با محیط اطراف خود برقرار میکنند و انگیزه بیشتری برای دستیابی به اهدافشان دارند، پس از ازدواج موفق، افراد متأهل کارکرد بیشتری دارند و امور مدیریتی را دقیقتر انجام میدهند.
● آمادگی روحی و جسمانی زنان
بلوغ جسمانی و پس از آن رشد عاطفی در زنان به سبب تجربه دوران بارداری و زایمان و ایفای نقش آنها به عنوان مادر نیز نقش مهمی در زندگی آنها دارد. تحقیقات بسیار حاکی از آن است که احتمال مرگ زنان ۱۵ تا ۱۹ ساله هنگام زایمان بیش از دو برابر است زیرا در این هنگام عضلات و استخوانهای لگن تنها از ۸۲ تا ۸۸ درصد رشد لازم برخوردار است.
دکتر مریم آقایی، متخصص زنان و زایمان، بارداری در سنین کمتر از ۲۰ سال را به دلیل افزایش احتمال مسمومیت بارداری، دیابت، کمخونی و سزارین ممنوع میداند و میافزاید: با توجه به اینکه احتمال بروز عفونت در زنان با سن کم بیش از دیگران است، پس از ازدواج زودهنگام سرطان سرویکس شیوع بیشتری پیدا میکند که انجام سالیانه تستهای غربالگری در این گروه اهمیت بیشتری دارد.
مطالعات گوناگون نشان داده است تولد زودهنگام، نارسی نوزاد و وزن کم هنگام تولد از عوارض دیگری است که جنین مادران کم سن و سال را تهدید میکند.
از سوی دیگر، مادری که خود هنوز به رشد و تکامل اجتماعی نرسیده و از نظر عاطفی نابالغ است یقیناً قادر نخواهد بود کمبودهای عاطفی و نیازهای روانی فرزندش را تأمین کند.
این در حالی است که کسب آمادگی روحی و روانی کافی برای فرزند دار شدن، توانایی نگهداری از کودک و مقابله با بیماری مشکلات و سختیهای موجود بر سر راه را فراهم کرده و کمک زیادی به ایفای نقش مادری میکند.
براین اساس، آموزش خانوادهها به فرزندان قبل از ازدواج، افزایش آگاهیهای آنان، مسئولیتپذیری، تربیت کردن فرزندان و مشارکت دادن هر چه بیشتر آنان در مسائل اجتماعی و خانوادگی زمینه رشد و تکامل عاطفی و اجتماعی را در کنار بلوغ جسمانی فراهم میکند.
