همت عالی؛ عبادت عارفانه، عبادت خالصانه

ارزش و کمال انسان، به میزان ارتباط او با مبدأ کمال یعنی خداوند متعال بستگی دارد. هر اندازه این پیوند، عمیق‌تر باشد، انسان از شکوفایی، کمال و سعادت بیشتری بهره‌مند خواهد شد، چنانکه امیر بیان (ع) می‌فرمایند: «دوام العباده برهان الظفر بالسعاده؛ دوام و پیوستگی در عبادت دلیل ظفر یافتن به نیکبختی است»(۱). بهترین وسیله وصول به مراتب عالیه‌ کمال و سعادت، تهذیب و تزکیه‌ نفس است: «طهروا انفسکم من دنس الشهوات تدرکوا رفیع الدرجات؛ نفوس خود را از پلیدی شهوت پاک سازید تا بدرجات رفیع روحانی نائل گردید»(۲) و تهذیب نفس جز با عبادت و اطاعت حقیقی حاصل نمی‌شود. هیچ مقربّی همچون عبادت، انسان را به خدا نزدیک نمی‌کند: «ما تقرّب متقرب بمثل عباده الله»(۳). در تعالیم اسلامی، عبادت و پرستش خدا، از اهمیت و جایگاه والایی برخوردار است، تا آنجا که قرآن کریم هدف خلقت انسان را عبادت و بندگی دانسته است: «ما خلقت الجن و الانس الا لیعبدون»(ذاریات: ۵۶). امام صادق (ع) در حدیثی که به حدیث عنوان بصری معروف است در پاسخ به این سؤال که حقیقت عبودیت چیست؟ فرمودند: «اینکه عبد برای خود درباره‌ آنچه خداوند به او سپرده ملکیت قایل نباشد، زیرا بردگان و بندگان را ملکیتی نیست. مال را مال خدا می‌بینند و در آنچه خداوند ایشان را بدان فرمان داده، قرار می‌دهند. و مستقل از اراده‌ خدا برای خود تدبیری ندارند؛ و تمام دل‌مشغولی او اجرای اوامر و ترک نواهی الهی است»(۴). در کلمات امیرالمؤمنین علی (ع)، تعبیرات زیبایی درباره‌ عبادت آمده است. از جمله: «اذا احب الله عبدا الهمه حسن العباده؛ هر گاه خداوند بنده‌ای را دوست بدارد، خوب عبادت کردن را به او الهام می‌کند»(۵)، نیز می‌فرماید: بزرگی به مال و حسب و نسب نیست بلکه: «فضیله الساده حسن العباده؛ برتری بزرگان، نیکو عبادت نمودن است»(۶). از دیدگاه حضرت علی (ع)، حُرّ واقعی، کسی است که از بند هوس رسته و به بندگی مولای حقیقی در آمده باشد: «من قام بشرائط العبودیه اهل للعتق»(۷). حضرت علی (ع) فرمانبری از خداوند را «همّت زیرکان» و نافرمانی از خدا را، «همّت پلیدان» دانسته: «الطاعه همّه الأکیاس، المعصیه همّه الأرجاس»(۸) در مقام تقسیم عبادت و عبادت‌کنندگان می‌فرمایند: «إن قوما عبدوا الله سبحانه رغبه فتلک عباده التجار و قوما عبدوه رهبه فتلک عباده العبید و قوما عبدوه شکرا فتلک عباده الاحرار؛ به راستی مردمانی هستند که خدای سبحان را عبادت کنند از روی میل و رغبت (به پاداش) که این عبادت تاجران و سوداگران است، و مردم دیگری هستند که خدا را عبادت کنند از روی ترس (از عذاب و دوزخ) که این هم عبادت بردگان است، و مردمی هستند که خدا را به عنوان سپاسگزاری، عبادت می‌کنند که این عبادت آزادگان است»(۹). همت در عبادت، مقتضی آن است که انسان خدا را نه همچون عبادت تاجران و بردگان، بلکه به سان عبادت احرار و آزادگان بپرستد. تلقی امیرالمؤمنین (ع) ازعبادت، تلقی عارفانه است؛ چه اینکه حضرت در مناجات خود به خداوند چنین عرضه می‌دارد: «الهی ما عبدتک خوفا من نارک و لا طمعا فی جنتک بل وجدتک اهلاً للعباده فعبدتک؛ من تو را به خاطر بیم از کیفرت و یا به خاطر طمع در بهشتت پرستش نکرده‌ام، من تو را بدان جهت پرستش کرده‌ام که تو را شایسته پرستش یافتم»(۱۰). در بیان دیگری نیز می‌فرمایند: «لو لم یتوعد الله علی معصیته لکان یجب ان لا یعصی شکراً لنعمه؛ فرضاً خداوند کیفری برای نافرمانی معین نکرده بود، سپاسگزاری ایجاب می‌کرد که از فرمانش تمرد نشود»(۱۱). همت در عبادت ایجاب می‌کند که انسان عبادات خویش را آگاهانه و از روی معرفت و بصیرت انجام دهد. صاحبان همت بلند تلاش می‌کنند عبادات خویش را به زیور معرفت و بصیرت مزین نمایند، چه اینکه به تعبیر مولای عابدان علی (ع): «عبادت کننده نادان، همچون حمار آسیاب است که به گِرد خود می‌گردد و گامی به پیش نمی‌رود. دو رکعت (نماز) از شخص عالم، برتر از هفتاد رکعت نماز نادان است؛ زیرا عالم وقتی گرفتار فتنه شود، با علم خود از آن بیرون می‌آید، ولی جاهل وقتی دچار فتنه گردد، غرق شود. و عمل اندک با علم زیاد بهتر از عمل بسیار با علم اندک همراه با شک و تردید می‌باشد»(۱۲). حضرت ضمن سفارش به کسب معرفت نسبت به پروردگار: «معرفت و شناخت آن کس را که می‌پرستید، در جان خود جای دهید تا حرکت‌های بدنی که برای عبادت معبود شناخته شده خویش تحمل می‌کنید، شما را سود رساند»(۱۳)؛ در خصوص عبادت جاهلانه و بدون معرفت اعلام خطر کرده و می‌فرمایند: «هر کس بدون آگاهی و معرفت، خدا را عبادت کند، از جایی که خود نمی‌داند سر از کفر در می‌آورد»(۱۴). مصداق بارز این حدیث در تاریخ اسلام، خوارجند که با آن همه عبادت، بر علیه امام زمان خویش قیام کردند. اگر هم جاهلی به چنین خطری دچار نشود، لااقل بهره کافی از عبادت نمی‌برد: «لا خیر فی عباده لیس فیها تفقه؛ عبادتی که آگاهانه نباشد، خیری در آن نیست»(۱۵) عبادت خود آن حضرت در اوج عرفان و آگاهی بود. شخصی به ایشان عرض کرد: یا امیرالمؤمنین! آیا پروردگارت را دیده‌ای؟ آن حضرت فرمود: «ما کنت اعبد ربا لم اره… من پروردگاری را که نبینم، نمی‌پرستم. عرض کرد: یا امیرالمؤمنین! او را چگونه دیدی؟ فرمود: وای بر تو! دیده‌های ظاهر او را نتواند دید، ولی دیده‌های دل به وسیله حقایق ایمان او را مشاهده می‌کنند»(۱۶). عبادت خالصانه سیره صاحبان همت عالی است. حضرت علی (ع) «اخلاص» را ملاک عبادت، غایت طاعت الهی، موجب رستگاری و عبادت مقربان درگاه خداوند، معرفی کرده(۱۷)، در توصیف عبادت خالصانه می‌فرماید: «عبادت خالص آن است که آدمی فقط به پروردگارش امید داشته باشد و جز از گناهش نترسد»(۱۸). در بیان دیگری، حضرت بهترینِ اعمال را عملی می‌داند که اخلاص در آن رعایت شده باشد: «افضل العمل ما اخلص فیه»(۱۹) و اعمال بدون اخلاص را تباه و بربادرفته معرفی نموده است: «العمل کله هباء الا ما اخلص»(۲۰).