یکی از مهمترین موضوعاتی که این روزها رسانهها به آن میپردازند، بیماری آنفلوآنزا و احتمال همهگیری آن است. این روزها مردم نیز خیلی بیشتر از گذشته از پزشکان سوال میکنند که برای در امان بودن از انواع و اقسام آنفلوآنزا باید چه کار کرد؟ رعایت اصول بهداشت فردی مانند شستشوی مرتب و دقیق دستها و تزریق واکسن آنفلوآنزا از مهمترین راههای پیشگیرانهای است که پزشکان پیشنهاد میکنند اما خیلیها خیال میکنند که واکسن آنفلوآنزا همان واکسن سرماخوردگی است. شما این واکسن را چهقدر میشناسید؟ ...
واکسن آنفلوآنزا بیش از ۶۰ سال است که در دسترس است. آنتیبادی تولید شده در بدن در مقابل یک نوع یا زیرگونه آنفلوآنزا در مقابل سایر انواع و زیرگونهها اثر محافظتی ندارد و واکسن سالیانه بر اساس سوشهای غالب شناخته شده همان سال (سه نوع زیرگونه وسوش شایع در همان سال) تهیه میگردد و بنابراین ذخیره واکسن جهت چند سال علمی و منطقی نیست. واکسنهایی که به خوبی با سوشهای شایع هماهنگی داشته باشند، در افراد سالم ۷۰ تا ۹۰ درصد در پیشگیری از بیماری موثر میباشند. همچنین موارد بستری ناشی از آنفلوآنزا را تا ۵۰ درصد کاهش میدهد. زمان ایدهآل برای واکسیناسیون در نیمکره شمالی از شهریور تا نیمه مهر و در نیمکره جنوبی از نیمه خرداد تا نیمه مهر است. بهطور متوسط حدود دو هفته طول میکشد تا پاسخ محافظتی آنتیبادی پس از واکسیناسیون در بدن حاصل شود.
● واکسن آنفلوآنزا توصیه میشود به...
▪ بیماران ضعیف و ناتوان
▪ سالمندان (افراد بالای ۶۰ سال)
▪ ساکنان آسایشگاهها و کارکنان آن
▪ بیماران مبتلا به بیماریهای مزمن (ریوی، قلبی عروقی، کلیوی و متابولیک) و کودکان و نوجوانان شش ماهه تا ۱۸ سالهای که تحت درمان طولانیمدت با آسپریناند.
▪ کارکنان حرفههای پزشکی و بهداشتی، نیروهای نظامی و امنیتی و ماموران آتشنشانی
▪ خانمهای بارداری که سه ماهه دوم و سوم بارداری آنان مقارن با فصل شیوع آنفلوآنزاست.
▪ افراد سالم کمتر از ۶۰ سالهای که تمایل دارند داوطلبانه واکسینه شوند.
▪ طی مراقبت در منزل، جهت مراقبان و سایر اعضای خانواده بیمارانی که جزو گروههای در معرض خطر به حساب میآیند.
▪ از آنجایی که تولید واکسن در دنیا محدود است و تنها ۵ درصد جمعیت جهان قادرند از واکسن استفاده نمایند، باید واکسن را مطابق توصیه پزشکان تجویز نمود. یکی دیگر از اندیکاسیونهای مصرف واکسن آنفلوآنزا شامل موارد در معرض تماس هستند.
● ۴ گروه در معرض خطرند
۱) شاغلان مراکز بهداشتی و درمانی بالاخص افرادی که در تماس مستقیم با بیماران هستند.
۲) نیروهای درمانی خدمت دهنده در منازل افراد در معرض خطر
۳) اعضای خانواده افراد در معرض خطر
۴) شاغلان در اورژانسها
واکسیناسیون مادر، منعی جهت شیردهی به نوزاد نیست.
● روش و میزان تجویز واکسن
راه تزریق واکسن برحسب راهنمایی کارخانه سازنده، بهصورت زیرجلدی یا عضلانی عمیق (ناحیه عضله دلتوئید در بزرگسالان و ناحیه قدامی جانبی ران در کودکان) است. میزان یک نوبت واکسن در هر سال (اوایل پاییز) از واکسن کشتهشده به نظر میرسد برای بالغان کافی باشد. میزان دوز واکسن در بالغان و کودکان بالای ۱۳ سال یک دوز ۵/۰ میلیلیتری و در کودکان گروه سنی ۴ تا ۱۲ سال که برای اولین بار واکسن را دریافت میکنند دو دوز ۵/۰ میلیلیتری به فاصله چهار تا شش هفته و در کودکان شش ماهه تا ۴ ساله که برای اولین بار واکسن را دریافت مینمایند دو دوز ۲۵/۰ میلیلیتری به فاصله ۴ تا ۶ هفته است.
● عوارض واکسن آنفلوآنزا
این واکسن عارضه چندانی ندارد. افرادی که به تخم مرغ حساسیت دارند، نباید این واکسن را دریافت نمایند زیرا این واکسن از ویروسهای رشد یافته در محیط تخممرغ تهیه میگردد. همچنین افرادی که به اجزای واکسن حساسیت دارند نیز با نظر پزشک باید واکسینه شوند. شایعترین عارضه جانبی این واکسن احساس سوزش در ناحیه تزریق واکسن میباشد. در ۲۵ درصد موارد قرمزی و سفتی موضعی و حالت کسالت و درد عضلانی (به مدت یک تا دو روز) مشاهده میشود. یک تا ۲۰ درصد موارد به دنبال واکسیناسیون تب و علایم عمومی ایجاد میشود که ۸ تا ۱۲ ساعت پس از تزریق به حداکثر شدت خود میرسد. عوارض جدی مانند واکنشهای حساسیتی شدید و یا نشانگان گیلنباره (کمتر از یک تا دو مورد در یک میلیون دریافتکننده واکسن) ندرتا دیده میشود. در هنگام برخورد با عوارض ناشی از واکسن باید بر اساس دستورالعمل سیستم گزارشدهی عوارض ناشی از واکسن (AEFI) (از انتشارات اداره بیماریهای قابل پیشگیری با واکسن و قرنطینهها مرکز مدیریت بیماریها) اقدام نمود.
● استفاده از داروهای ضدویروسی
داروهای ضدویروسی میتوانند به عنوان پروتکل درمان به کار برده شوند. افرادی که در معرض بیماری نبوده و بیمار نشدهاند، درمان پیشگیرانه در آنها حداقل برای چند ماه ادامه خواهد یافت (پیشگیری اولیه) و در افرادی که در معرض عفونت بودهاند درمان پیشگیرانه به مدت ۷ تا ۱۰ روز تجویز میشود (پیشگیری ثانویه). گروههای زیر سود بیشتری از داروهای ضدویروسی خواهند برد:
▪ افرادی که خطر بالایی در بیمار شدن و مرگ ناشی از آنفلوآنزا دارند:
۱) بیماران قلبی یا ریوی شدید
۲) بیماران با نقص ایمنی از جمله بیماران ایدز و بیماریهای بدخیم شدید مانند لوسمی و لنفوم
داروهای ضدویروسی اثر واکسن آنفلوآنزا را از بین نمیبرد.
▪ افراد با ریسک خطر بالا که نمیتوانند واکسینه شوند مانند افرادی که نقص ایمنی دارند از جمله افرادی که HIV مثبت هستند.
▪ افراد با خطر بالا که واکسن آنفلوآنزا در آنها ممنوع است از جمله افرادی که دارای واکنشهای آنافیلاکتیک شدید به ترکیبات واکسن هستند و یا افرادی که به تخم مرغ حساسیت به شکل آنافیلاکسی هستند.
▪ افرادی که مراقبت از بیماران با ریسک خطر بالا را برعهده دارند، در صورتی که در زمان مقرر واکسینه نشدهاند.
▪ گروههای در معرض خطر در موسسات مانند افراد مسن بالاتر از ۶۰ سال اگر در زمان مقرر واکسینه نشدهاند.
▪ اعضای واکسینه نشده خانواده که در تماس با بیماران غیرواکسینه در معرض خطر قرار دارند.
▪ کارکنان مرغداریها و مشاغل مشابه، به دلیل خطر سرایت آنفلوآنزای پرندگان
چهار داروی ضدویروس در دو دسته دارویی جهت مقابله با عفونت ویروسی آنفلوآنزا مطرح شده است شامل: امانتادین، ریمانتادین، زانامیویر و اوسلتامیویر.
● زنجیره سرد واکسن
مراحل تولید واکسن عبارت است از دو ماه آمادهسازی سایت تولید، دو ماه پایلوت آزمایش بالینی، دو ماه آزمایش بالینی، ماه ۶ یا ۷ آغاز تولید واکسن و ۱ تا ۲ ماه توزیع.
نگهداری واکسن در دمای مناسب از تولید تا مصرف به منظور حفظ سلامت آن از اهمیت به سزایی برخوردار است و برای رسیدن به این مهم ضرورت دارد تا در هر کشور، نظامی مرکب از افراد و تجهیزات مناسب که بتواند واکسن را سالم و موثر به مصرفکننده برساند، ایجاد گردد. واکسنها نسبت به حرارت و یخزدگی حساس هستند بنابراین ضروری است در دمای مناسب نگهداری شوند. به مجموعه تجهیزات و امکاناتی که موجب میشود دمای واکسن از زمان تولید تا زمان مصرف حفظ شود و یا به عبارت دیگر به نظامی مرکب از افراد و تجهیزات که اطمینان میدهد واکسن موثر به مصرفکننده برسد زنجیره سرما گفته میشود. با توجه به اینکه واکسن آنفلوآنزا یک ماده بیولوژیک است و مسیر بسیار طولانی را طی میکند تا از کارخانه به دست مصرفکننده برسد، برای جلوگیری از بیاثر شدن و ایجاد عوارض در کسی که واکسن را استفاده میکند، باید در تمام مراحل تولید، حمل، عرضه و استفاده در زنجیره سرما استاندارد نگهداری شود بنابراین داروخانهها یا مطبهایی که اقدام به فروش یا تزریق آن میکنند باید دارای زنجیره سرمای استاندارد باشند. دمای استاندارد نگهداری واکسن برای یک روز ۲ تا ۸ درجه سانتیگراد و برای نگهداری طولانیمدت (بیش از یک روز) ۲ درجه سانتیگراد میباشد. رعایت نکردن زنجیره سرمای استاندارد برای واکسن آنفلوآنزا موجب بیاثر شدن و ایجاد عوارض موضعی در محل تزریق واکسن میشود.
واکنش موضعی شدید که به علت رعایت نکردن زنجیره سرما اتفاق میافتد. ایجاد عوارضی در اطراف محل تزریق با حداقل یکی از علامتهای زیر: تورم در نزدیکترین مفصل محل تزریق. درد، قرمزی و تورم که بیش از سه روز ادامه یابد. درد، قرمزی و تورم که بستری شدن نیاز داشته باشد. تجهیزات زنجیره سرما که در تسهیلات بهداشتی استفاده میشود به دو قسمت تقسیم میشود:بخش ثابت: سرخانه، یخچال، ژنراتور با تابلوی تبدیل برق، شهر به ژنراتور و برعکس، آلارم هشداردهنده و فریزر.بخش سیار: کلدباکس (یخدان)، واکسن کاریر، اتومبیل سردخانهدار و آیسبگ (کیسه یخ).
