بوتولیسم نوعی بیماری عفونی عصبی- عضلانی است که منجر به فلج شدن تقریبا کل بدن میشود. عامل این بیماری میکروب کلستریدیوم بوتولینوم است. این میکروب میتواند در هر مکانی وجود داشته باشد بهخصوص روی خاک، سبزیجات و میوهها. حتی اسپور یا هاگ این میکروب میتواند در گرد و غبار به صورت معلق وجود داشته باشد. بوتولیسم سه نوع است: بوتولیسم غذایی که با خوردن غذاهای حاوی سم ایجاد میشود. بوتولیسم زخم که حاصل عفونی شدن زخم با میکروب کلستریدیوم بوتولینوم است و بوتولیسم نوزادان که با مصرف ذرات حاوی میکروب ایجاد میشود.
● نوع نوزادی، نوع بالغین
شایعترین نوع بیماری بوتولیسم، نوع نوزادی آن است که معمولا در کودکان زیر ۱۲ماه اتفاق میافتد. بوتولیسم نوزادی از بوتولیسم بالغین متفاوت است زیرا معده نوزاد از اسیدیته کافی برخوردار نیست و ایمنی معده افراد بزرگسال را ندارد. زمانی که هاگ میکروب کلستریدیوم بوتولینوم وارد بدن نوزاد میشود، میتواند در معده او جوانه بزند و تولید سم بوتولینوم بکند. در واقع این سم است که باعث بیماری و مرگ میشود. یکی از شایعترین عوامل ایجاد بوتولیسم در نوزادان، خوردن عسل است. اما امروزه ثابت شده است که به غیر از عسل هر خوراکی آلوده به خاک یا حتی استنشاق خاکی که آلوده به هاگ این میکروب است، میتواند منجر به بوتولیسم نوزادی شود. این بیماری بسیار خطرناک است و احتیاج به رسیدگی و مراقبت بسیار زیادی دارد، در غیر این صورت میتواند موجب مرگ بیمار شود. نوع ایجاد بیماری در افراد بالغ کمی متفاوت است. به این ترتیب که فرد بالغ با خوردن هاگ میکروب بیمار نمیشود بلکه با خوردن سم بوتولینوم تولید شده در محیط مسموم میشود. این سم یکی از کشندهترین سمهایی است که تا به حال در کره زمین شناخته شده است بهطوری که مقدار بسیار کمی از آن در حد میکروگرم میتواند منجر به مرگ افراد شود.از میان انواع بوتولیسم، ۷۰درصد آن بوتولیسم نوزادی، ۲۰ تا ۲۵درصد بوتولیسم غذایی بالغین و دو تا سهدرصد از آن به علت عفونت زخم است. بوتولیسم زخم در صورتی اتفاق میافتد که زخم عمقی باشد و میکروب یا هاگ روی زخم بنشیند و در آن ناحیه تکثیر پیدا کند و در نهایت باعث ایجاد سم و بیماری شود. این نوع بوتولیسم معمولا در معتادان تزریقی اتفاق میافتد چون این افراد اغلب از سرنگهای آلوده استفاده میکنند، بهخصوص در تزریقهای عضلانی.
● به این نکتهها توجه کنید
بعد از غذاهای دریایی شایعترین عامل این بیماری، مصرف خوراکیهای کنسروی است. غذاهای کنسروی اگر به صورت بهداشتی و کاملا استریل تهیه نشده باشند، میتوانند آلوده به این میکروب باشند و از آنجایی که این میکروب بیهوازی است و برای رشد احتیاجی به هوا ندارد، میتواند در داخل کنسرو به آسانی رشد و در نهایت سم تولید کند. در نتیجه کنسرو بهترین محیط برای رشد این میکروب به حساب میآید. علاوه بر کنسروها، سبزیجات یا میوههای خشک شدهای که آلوده به خاک بودهاند و به طور بهداشتی خشک نشدهاند، هم میتوانند آلوده به این سم باشند. این میکروب در کلر و وایتکس به راحتی از بین میرود. بنابراین در آب استخری که به اندازه کافی کلر داشته باشد، نمیتواند رشد کند. وایتکس حدود ۲۰ دقیقه طول میکشد تا این میکروب را به طور کامل از بین ببرد. درجه حرارت لازم برای از بین بردن میکروب صددرجه سانتی گراد به بالا است و در ۱۲۰ درجه سانتیگراد در عرض پنجدقیقه به راحتی از بین میرود. به همین دلیل توصیه میشود کنسروهای موادغذایی را قبل از مصرف حتما برای ۲۰ تا ۲۵ دقیقه بجوشانید. در واقع میکروب کلستریدیوم در این دما کشته نمیشود اما سم آن از بین میرود. معمولا در منزل نمیتوان درجه حرارت بالای صددرجه را فراهم کرد تا میکروب از بین رود اما با جوشاندن موادغذایی حداقل سم آن از بین میرود، حتی اگر میکروب یا هاگ داخل غذا باقی بماند.
سوسیس و کالباس از جمله موادغذایی هستند که میتوانند باعث ایجاد بوتولیسم شوند. در واقع اولین موارد گزارش شده بوتولیسم در دنیا از مصرف سوسیس در تایلند و کالباس در بلژیک بود. جالب است بدانید لغت بوتولیسم از کلمه یونانی botulus به معنی سوسیس گرفته شده چون اولین موارد بیماری از آلودگی سوسیس کشف شد، در نامگذاری آن از این کلمه استفاده شده است. سوسیس و کالباس از آنجایی که وکیوم شده و هوای داخل آن کاملا گرفته میشود، اگر آغشته به میکروب کلستریدیوم باشند و برای مدتی خارج از یخچال یا فریزر در دمای ۲۵ تا ۳۷ درجه سانتیگراد قرار بگیرند، میتوانند باعث ایجاد بوتولیسم شوند. اگر سوسیس و کالباس و غذاهای نمک سود شده در کارخانه به اندازه کافی استریل نشوند و درجه حرارت مطلوب برای کشته شدن میکروب یا هاگ بر آنها اعمال نشده و بعد هم به طور استاندارد و در دمای مناسب نگهداری نشوند، احتمال ایجاد سم در آنها بالا میرود. از طرف دیگر چون این غذاها معمولا به صورت سرد مصرف میشوند یا به طور سطحی سرخ میشوند، سم بوتولیسم ایجاد شده در آنها از بین نمیرود. در نتیجه مصرف این ماده غذایی در صورت آلوده بودن به میکروب میتواند بسیار خطرناک باشد اما تعداد موارد گزارش شده در این مورد زیاد نیست.
● علامتها
در بوتولیسم غذایی، عامل ایجاد بیماری میکروب یا هاگ آن نیست بلکه سمی است که در غذای آلوده به میکروب ایجاد میشود. دوره پنهان بیماری بعد از ورود سم به بدن از چند ساعت تا چند روز ممکن است طول بکشد. در برخیها ممکن است بیماری شدیدی ایجاد نشود و علایم بیماری به صورت تهوع، استفراغ و شکم درد ظاهر شوند. درست مانند یک مسمومیت معمولی و گذرا، بهطوری که فرد متوجه نشود به بوتولیسم مبتلا شده است اما علایم بیماری در بعضی از افراد به صورت شدید و کشنده ظاهر میشود. در چنین حالتی معمولا چند ساعت یا چند روز بعد از خوردن غذای آلوده علایم به صورت تهوع، استفراغ، شکم درد و یبوست شدید شروع میشود. بعد از آن فرد دچار دوبینی و تاری دید میشود و ممکن است عضلات چشمش فلج شوند طوری که با نگاه کردن به فرد متوجه انحراف چشم و افتادگی پلک او خواهیم شد. علاوه بر این ممکن است حرف زدن فرد مختل شود و دیگر نتواند به راحتی صحبت کند. سپس قدرت بلعش را از دست میدهد و نمیتواند آب دهان خود را قورت دهد به صورتی که بزاق از اطراف دهانش سرازیر میشود. این بیماری باعث ایجاد تب نمیشود و روی مغز اثر نمیگذارد؛ یعنی فرد تا آخرین لحظه از هوشیاری کامل برخوردار است. از دیگر مشخصههای این بیماری، قرینه بودن علایم آن در دو طرف بدن است. علاوه بر این، فلج حاصل از بوتولیسم یک فلج پایین رونده است به این صورت که ابتدا عضلات صورت و بالاتنه درگیر میشوند و بعد به تدریج عضلات پایین تنه، اندامهای تحتانی و پا فلج میشوند. خطرناکترین عارضه این بیماری فلج شدن عضلات دیافراگم و عضلات بین دندهای است زیرا باعث میشود که فرد دیگر نتواند نفس بکشد. بنابراین باید برای او تنفس مصنوعی فراهم شود. علاوه بر این، فلج عضلات گوارشی باعث یبوست شدید خواهد شد. درگیری عضلات مثانه و لگن نیز منجر به از دست دادن کنترل ادرار میشود.
● این بیماری قابل درمان است، به شرطی که...
مصرف آنتیبیوتیک در درمان بوتولیسم غذایی و نوزادی تاثیری ندارد زیرا بیماری در اثر میکروب ایجاد نشده بلکه بر اثر سم حاصل از میکروب به وجود آمده است. اما در مورد بوتولیسم زخمی میتوان از آنتیبیوتیک استفاده کرد زیرا میکروبی که از ناحیه زخم وارد شده میتواند در آنجا تکثیر یابد. تنها راه موجود برای خارج کردن سم از بدن استفاده از آنتیتوکسین یا ضد سم است. آنتیتوکسین در دو نوع سرم اسبی و انسانی موجود است و معمولا به صورت آماده در مراکز بهداشتی خاص میتوان آن را تهیه کرد. اگر پزشک به بوتولیسم مشکوک شود باید به سرعت درخواست آنتیتوکسین دهد. در صورتی که دفع سم به موقع انجام شود و اقدامات مراقبتی لازم مانند استفاده از تنفس مصنوعی برای بیمار انجام گیرد، میتوان فرد را از مرگ حتمی نجات داد. البته پس از خارج شدن سم از بدن، علایم عصبی-عضلانی بیماری حداقل یک تا سه ماه طول میکشد تا برطرف شود. حتی ممکن است لازم باشد در این مدت بیمار در آیسییو و با استفاده از تنفس مصنوعی نگهداری شود تا عضلاتی که فلج شدهاند به حالت عادی برگردند. برخی اوقات حتی شش ماه طول میکشد تا فرد به زندگی عادی خود بازگردد.
با اینکه بوتولیسم یک بیماری میکروبی است، به هیچوجه از فردی به فرد دیگر انتقال پیدا نمیکند و اگر چندنفر به طور همزمان دچار آن شدند به این دلیل است که از یک ماده غذایی مشترک استفاده نکردهاند.
