اردیبهشت امسال نامه یی از ایران به مقصد ژنو مقر آژانس بین المللی انرژی اتمی نوشته می شود که در آن تهران خواستار تامین سوخت رآکتور هسته یی فعال در امور پزشکی شده بود؛ رآکتوری که کمتر از چند ماه دیگر سوخت ندارد و برای ادامه فعالیتش باید چاره یی اندیشید. از وقتی نامه به دست البرادعی رسیده تاکنون که مدیرکل آژانس در آستانه تحویل سمتش به جانشین ژاپنی خود است، سه فصل می گذرد اما نه تنها هنوز سوختی به این رآکتور پزشکی نرسیده بلکه تبدیل به «گرو»یی شده است که غرب بر اساس آن قصد دارد بخشی از موضوع هسته یی ایران را حل کند. از آنجایی که ایران نیز باید به نیازهای روزافزون بیماران کشور از جمله ۸۵۰ هزار فرد مبتلا به سرطان و محدود بودن پایداری رادیوداروهای تولیدشده توجه داشته باشد، به این ترتیب مسوولان هسته یی ایران درحالی پای میز مذاکرات هسته یی با همتایان غربی خود می نشینند که تا چند ماه پیش کمتر کسی تصور می کرد رئیس دولت دهم در چنین شرایطی بخواهد پای معامله سوخت هسته یی بنشیند؛ معامله یی که نه تنها منتقدان وی بلکه بسیاری از موافقانش هم به آن معترضند و چنین داد و ستدی را کوتاه آمدن بی مورد در برابر غرب می دانند. اما این معامله یا به عبارت بهتر «معامله ها» چیست که هر روز درباره اش بحثی است و طرحی؛ یکی می رود و یکی می آید و دیگری پیشنهاد جدیدتری را مطرح می کند و نفر بعدی، سخنی دیگر می گوید؟
تمام حرف و حدیث ها بر سر ۱۵۰۰ کیلوگرم اورانیوم غنی شده ضعیف ایران ( ۵/۳ درصد) است که اعضای گروه ۱+۵ معتقدند اگر از ایران خارج شود، تضمینی است برای اینکه دستیابی تهران به سلاح هسته یی چند سالی به تعویق بیفتد. لذا از نظر امریکا، روسیه و فرانسه مزیت در کاهش دادن ذخایر اورانیوم با غنای پایین ایران است.
این سه کشور پیشنهاد داده بودند ایران حدود ۱۲۰۰ کیلوگرم (۷۰ درصد) از اورانیوم غنی شده ۵/۳ درصد خود را به روسیه انتقال دهد تا پس از غنی سازی بیشتر تا حدود ۲۰ درصد و سپس تبدیل شدن به میله های سوخت توسط فرانسه به ایران باز گردانده شود.
اوباما رئیس جمهوری امریکا نیز موافقت ایران با این پیشنهاد را به عنوان آزمونی برای نیت ایران در ارتباط با برنامه هسته یی اش قلمداد می کند.
اما ایران تا این لحظه به رغم آنکه در نشست مقدماتی که در وین برگزار شد و با آن مخالفت ویژه یی نداشت، طرح مذکور را رد نکرده است و به نظر نمی رسد با کلیت طرح هم مخالفتی داشته باشد. دلیلش هم سخنان متکی وزیر خارجه ایران بود که در اوج تشدید شایعاتی مبنی بر کنار گذاشته شدن طرح آژانس از سوی ایران صراحتاً اعلام کرد پیشنهاد معامله سوخت رد نشده است و تهران فقط ملاحظاتی فنی و اقتصادی درباره آن دارد از این رو خواستار برگزاری نشست دیگری است تا برخی مسائل مورد بازبینی قرار بگیرد.
متکی همچنین تاکید کرد مذاکرات انجام شده تنها برای تامین سوخت رآکتور تهران انجام شده است و غنی سازی اورانیوم برای رآکتورهای دیگر و تامین سوخت مورد نیاز متوقف نشده و ادامه دارد.
برای تهیه سوخت رآکتور تهران کلاً دو گزینه از سوی طرفین ارائه شده است که یکی مبادله اورانیوم غنی شده در داخل با سوخت مورد نیاز رآکتور اتمی تهران و دیگری خرید سوخت از خارج است. اما از آنجایی که غرب مدت ها پیش از این شرط واردات سوخت هسته یی به ایران را تعلیق فعالیت های هسته یی ایران تعیین کرده بود، الان فقط حاضر به مذاکره درباره گزینه اول است و دولت احمدی نژاد نیز با آن مخالفتی نکرده است. دولت احمدی نژاد با تاکید بر اینکه در حال حاضر نیازی به اورانیوم های غنی شده ۵/۳ درصد نیست، موافق چنین معامله یی است. در همین زمینه منوچهر متکی تصریح کرده بود؛ «درباره تامین سوخت رآکتور تحقیقاتی تهران حاضریم بخشی از سوختی را که الان در اختیار داریم و در حال حاضر مورد نیاز ما نیست، تحویل دهیم.» لذا مبادله اورانیوم با اورانیوم تقریباً قطعی است و فقط می ماند که چطور این مبادله صورت بگیرد. به علت مخالفت های داخلی که با ارسال اورانیوم ایران در مرحله اول صورت گرفته و آن را نوعی وادادگی در برابر غرب دانسته اند، در این میان هرازچندگاهی پیشنهاد های دیگری نیز درباره چگونگی تبادل سوخت مطرح شده است که به این قرارند؛
۱) بنابر گزارشی که چندی قبل خبرگزاری آسوشیتدپرس به نقل از یک دیپلمات غربی در وین مقر آژانس منتشر کرد ایران با انتقال سه چهارم از اورانیوم غنی شده به خارج برای غنی سازی بیشتر مخالفت کرده و در مقابل پیشنهاد داده افزایش غنی سازی را در داخل و زیر نظر آژانس انجام دهد. این پیشنهاد همان طور که قابل انتظار بود پذیرفته نشد زیرا از قبل هم مطرح بود که با مخالفت ۱«۵ مواجه شده بود. برای همین ایران پیشنهاد دیگری را مطرح کرد.
۲) باز هم در خلاء اطلاع رسانی از سوی مقامات ایران روزنامه های غربی پیشتاز اطلاع رسانی درباره پیشنهاد های ارائه شده بودند. در همین رابطه روزنامه نیویورک تایمز خبر داد یکی دیگر از پیشنهادات ایران انتقال مرحله به مرحله ۱۲۰۰ کیلو اورانیوم غنی شده بوده است.
این روزنامه به نقل از برخی منابع دیپلماتیک نوشت ایران در پاسخ روز هفتم آبان خود خواستار آن شده تحویل اولین محموله میله سوخت پیش از تحویل اورانیوم غنی شده صورت گیرد و همچنین اورانیوم ایران به صورت تدریجی از این کشور خارج شود.
۳) اما البرادعی مدیرکل آژانس نیز که تهران با پیشنهاد اولیه اش موافقت نکرده، برای اینکه در آستانه رفتنش از آژانس کار نیمه تمام را به پایان برساند در حال اضافه کردن جزئیات دیگری به طرحش است.
او دنبال اضافه کردن کشور دیگری در این معامله است تا نقش نگهداری ذخایر اورانیوم های غنی شده ایران را ایفا کند. به گفته او این کشور می تواند ترکیه باشد که هم مورد اعتماد غرب است و هم مورد اطمینان همسایه اش یعنی ایران. بر اساس ابتکار البرادعی ایران می تواند مستقیماً اورانیوم کمتر غنی شده خود را به جای انتقال به روسیه یا نگهداری در داخل برای غنی سازی بیشتر به ترکیه منتقل کند. این طرح نیز بعید به نظر می رسد که مورد موافقت تهران واقع شود زیرا مشابه آن در گذشته نیز ارائه شده بود که به سرانجام نرسید و نتوانست گره یی از مساله هسته یی ایران باز کند. این تصور که ایران و ترکیه به ویژه در دوران فعالیت محمود احمدی نژاد روابط گسترده تری نسبت به گذشته با یکدیگر پیدا کرده اند و می توان از این روابط گسترده در جهت ارتباط ایران و غرب یا حل و فصل اختلافات دو طرف در موضوع هسته یی تهران بهره گرفت اولین بار در ذهن البرادعی نقش نبست بلکه در یک سال گذشته بارها سخن از میانجیگری ترکیه بین ایران و امریکا و ایران و غرب در موضوع هسته یی به میان آمده که البته تهران بارها میانجیگری آنکارا در موضوع هسته یی و آنکارا تلاش برای میانجیگری بین ایران و امریکا را تکذیب کردند.با این حال تهران در مقابل این پیشنهاد می گوید حاضر است اورانیوم اش را تحت نظارت آژانس در جزیره کیش نگهداری کند.
۴) یکی از دلایلی که باعث بی اعتنایی ایران به پیشنهاد های دیگر طرفین شده است امیدواری دولت به ایده هایی است که هنوز بر سر میز است. این بار روزنامه ایران به جزئیات این پیشنهاد اشاره کرده است.
ارگان رسمی دولت یکشنبه گذشته در تشریح پیشنهاد دیگری که ایران ارائه داده، نوشت؛ «در این طرح برای تامین نیاز ایران به ۱۱۶ کیلوگرم اورانیوم ۲۰ درصد، حداکثر حدود ۸۰۰ کیلوگرم اورانیوم ۵/۳ درصد تولیدشده ایران در دو محموله ۴۰۰ کیلویی به طرف مقابل تحویل داده می شود.»
روزنامه ایران در ادامه افزوده؛ «برای رفع نگرانی های طرفین، دریافت محموله اول که شامل حدود ۶۰ کیلوگرم اورانیوم ۲۰درصد است، پس از عقد قرارداد و پرداخت وجه آن، همزمان با تحویل ۴۰۰ کیلو اورانیوم ۵/۳ درصدی ایران انجام می شود و مبادله محموله دوم اورانیوم همان گونه که در پیش نویس آژانس تهیه شده، حدود ۱۵ ماه بعد از دریافت ۴۰۰ کیلوی اول اورانیوم ایران که به میله سوخت تبدیل شده است انجام می شود و ۴۰۰ کیلو اورانیوم ۵/۳ درصد در برابر ۶۰ کیلو اورانیوم ۲۰ درصد دوم مبادله می شود.» گزینه چهارم آخرین گزینه یی است که از سوی ایران مطرح شده است و هنوز موضع رسمی در قبالش از سوی آژانس و امریکا اعلام نشده است.
از سوی دیگر آنچه در همین گزارش روزنامه ایران آمده و توجیهاتی که در رسانه دولت صورت گرفته تا بیان کننده مزایای این معامله در مقابل مخالفت های مطرح شده باشد، موید این فرضیه است که دولت عزم خود را برای انجام این معامله جزم کرده است. در گزارش مذکور با تاکید بر اینکه برخی کارشناسان، اجرای فازبندی شده مبادله سوخت اتمی را توصیه می کنند، خاطرنشان شده؛ «ایران در نظر ندارد همه اورانیومش را یکجا بدهد بلکه تنها بخشی از آن را مبادله خواهد کرد تا ذخیره اورانیوم غنی شده در کشور همچنان محفوظ بماند و این برگ برنده در اختیار ایران باقی بماند.» در چنین شرایطی با توجه به اینکه مذاکره کنندگان ایران پیش تر در مذاکرات وین با این طرح موافقت کرده بودند، مشخص است نه ایران و نه غرب هیچ کدام قصد کناره گیری از این معامله را ندارند چرا که اولین شانس برای عملی شدن دورنماهای همکاری است؛ همکاری هایی که هم تهران و هم باراک اوباما به عنوان فرصتی واقعی به آن نگاه می کنند تا هر یک به اهداف خود برسند؛ اهدافی که برای تهران رسیدن به سوخت رآکتور هسته یی است و برای رئیس جمهور رنگین پوست امریکا «اولویت تعامل از طریق مذاکره» تعیین شده است.
عدم مواجهه با تحریم های جدید و واقعیت اتمام سوخت رآکتور تحقیقاتی تهران که ایزوتوپ های پزشکی تولید می کند تا به شناسایی و مداوای نزدیک به ۱۰ هزار بیمار در هفته کمک کند، باعث شده دولت احمدی نژاد از شعارگرایی به واقع گرایی برسد. از سوی دیگر تعامل با ایران برای اوباما به آزمونی خطیر تبدیل شده است. وی طی یک سالی که ساکن کاخ سفید شده بارها از سوی منتقدانش با اتهام شکست پذیر بودن ایده هایش مواجه شده است چرا که تاکتیک امریکا در دوران اوباما با تاکتیک و سیاست های دولت قبلی این کشور در مورد ایران کاملاً متفاوت است و اوباما تلاش دارد از ادبیات نرم در برابر تهران بهره گرفته و فضای ایجادشده در بحث هسته یی ایران را حفظ کند. از این رو پیش بینی می شود متن پیش نویس معامله بزرگ اما غیرطبیعی در شرف نهایی شدن قرار گرفته باشد. این گمانه با تقلاهای البرادعی و مذاکراتی که با همه طرفین دارد از یک سو و سفر غیررسانه یی مقامات ارشد روس به تهران از سوی دیگر، بیش از گذشته قریب به یقین دیده می شود.
