هنر و تأثیر آن بر اصلاح رفتار

آنچه باید به عنوان مقدمه و معرفهء گفتار خود به آن اشاره کنیم ، مقوله های زیبایی و اثر گذاری هنری در رفتارهای انسانی است . عده ای معتقدند زیبایی یا هنر همان جمال است در حالی که جمال که همان زیبایی است با هنر یک فرق اساسی دارد . هنر، موجودیت هنرمند است که بتواند زیبایی بیافریند و آنچه هنرمند بیافریند جمال و زیبایی است و خلاقیت زاییدهء دستگاه ادراکی انسان است . پس زیبایی چیزی است که با دستگاه ادراکی ما هماهنگ باشد . این زیبایی همان نوع بودن و شکل زیستن است که آدمی را به صلاح و تربیت و اخلاق و عشق می پیوندد . در آسمانی که مملو از ستاره است باز هم ماه با زیبایی اش جلوه ای صد چندان دارد . به بیان آیت الله علامه جوادی آملی« جمال یک پدیده ملموس ؛ مثل پرنیان و حریر، در نرمی آن است که لامسه از آن لذت می‌برد؛ جمال یک آهنگ خوش‌نوایی آن است که گوش از آن لذت می‌برد » اینها می تواند همان دلایل اساسی بودن یک انسان باشد؛ پس جمال هر شیء نسبتی از قوه‌ی ادراکی ماست و ما هنر را به عنوان یک چشمه برای جوشش ذات درونی خود که محل حضور دم خداوندی است ارزشمند می دانیم . حال با نگاهی به عرصهء پرکار و زحمت اصلاح آسیب دیدگان اجتماعی ، فرهنگی و اقتصادی و با نگرشی به بایدها و نباید ها که بعضی آن را هنجار یا ناهنجار معرفی می کنند ؛ بسیار زود به این اصل می رسیم که بهترین شیوهء بازگرداندن یک متخلف از آداب اجتماعی ، اعتقادی و قانونی ، زنده کردن ضمیر درونی او برای نزدیک شدن به ریشهء الهی او با گشودن پنجره های زیبای دنیای اطراف او ست .! و گشایش این روزنه یا پنجره ، با پرورش روح هنرمندی در انسان تبلوری خیره کننده خواهد داشت . صاحبان تجربه در زندانبانی و زندانداری ، تأیید خواهند نمود که مجرمین با رویکرد به فن یا هنر ، رفتارهای آسیب زنندهءخود را از یاد برده و به سلامت بازگشته اند . انسانها هیچیک از بدو تولد مجرم یا قانونگذار نبوده اند . هر یک در جریان پرورشی که از ذات دور می شده است و یا به ذات ازلی نزدیک ، راهشان متفاوت و دور یا نزدیک شده است . وقتی می گویند هنر، خلق یک شیء جمیل است. نقاش ماهر، هنرمندی است که صورت زیبا ترسیم کند تا چشم بیننده لذت ببرد و خواننده یا نوازندهء هنرمند،وقتی در موفق است که گوش و شنوایی از شنیدن آن آهنگ یا آواز لذت ببرد . علمای علم لغت هنر را به معانی ‌« معرفت‌، صنعت‌، علم‌، فن و یا امری همراه با ظرافت و ریزه‌کاری به آن درجه از کمال که فراست و فضل را در برداشته و صاحب هنر را برتر از دیگران بنمایاند » آورده اند. و آن‌چه نیاز دستگاه ادراکی انسان را تأمین می کند آفرینش و هنر است . چون دستگاه ادراکی انسان‌ها در اثر عادات و آداب و رسوم و سنن در اقلیم‌ها و فرهنگ‌های مختلف گوناگون است هر کس درک خاص خود را از هنر و جمال دارد . آیت اللله جوادی عاملی در درس جمال وزیبایی شناسی خود مثال قابل ذکری داشته اند : « هزارپا زیبایی را برای خود به همان حد تلقی می‌کند که طاووس زیبایی را برای خود . طاووس لذتی که از خود می‌برد معادل لذتی است که هزارپا از خود می‌برد وقمری و قناری از صوت و آهنگ خودشان همان لذتی را می‌برند که زاغ یا حمار از صوت خود .» حال کدام یک برازنده تر است را باید به محک هنر سنجید . تولستوی‌، نویسنده کتاب معروف «هنر چیست؟» می‌نویسد: «به راستی هنر که از دیرباز از زمان افلاطون و ارسطواین همه گفت‌وگو در پیرامون خود برانگیخته‌، چیست؟ آیا هنر از درون انسان بر می‌خیزد؟ آیا مائده‌ای آسمانی است که از ماورای ابرها به روح و جان حلول می‌کند؟ یا نه! آمیزه‌ای از تمامی این‌ها است » و یا به باور فروید: « هنر تبلور امیال سرکوفته آدمی است و وسیله‌ای است برای ثبت و ضبط احساس انسانی در قالب مشخص و نیز انتقال آن در خارج از عوالم ذهنی و همچنین تفهیم آن احساس هنر به دیگران .» بزرگان و صاحبان تجربه در اصلاح و تربیت بر این عقیده اند که ، وقتی می توان بر فردی اثر گذارد که با استفاده از یک متد هنری ، ذهن فرد را به سمت و سوی عملکرد مثبت هدایتی مستمر نمود . در سالهای۱۳۷۲و۷۳ از محضر درس استاد مرحوم دکتر سید محمدحسین روحانی شهری بهره می گرفتیم ، آن اندیشمند بزرگ در ارایهء درس روش تدریس براین عقیده بود که یک معلم خوب ، باید یک گنجینهءهنر باشد ، از خطاطی و نقاشی تا بازیگری و نویسندگی ، و بنا براین اثرگذاری بیشتر بر آسیب دیدگان رفتارهای اجتماعی و اخلاقی و یا اصلا کژ رفتاران نیاز به اقدامی هنرمندانه و راهکاری بر اساس جمال و کمال دارد . به همان دلیل که یک عندلیب از صوت خود لذت می‌برد ، به همان دلیل حمار هم از صوت خود لذت می‌برد ، زاغ هم از صوت خود لذت می‌برد . زاغ اگر قارقار می‌کند یا عندلیب ای حبیب ، هر دو نواخوان کوی حق هستند (به تعبیر استاد الهی قمشه‌ای) خوب زاغ هم دارد ثناگویی حق می‌کند و عندلیب هم همین‌طور.» و بر این اساس است که اقدامات تأمینی برعکس کیفرها که حاصل تقصیر و خطای جزایی می‌باشند هیچ تناسبی با نیت خطاکارانه فاعل جرم ندارند . در حقیقت اقدامات تأمینی به گذشته توجه ندارد و جهت آن منحصر به آینده به منظور پیشگیری از تکرار جرم است و این تنها تفاوت اینگونه اقدامات با هنرآموزی است . بنابراین می‌توانیم زیبایی را نسبی بدانیم و دامنهء تدبیر اصلاحگر خود را بر پایه های اساسی و استوار هنر دینی و عقیدتی گسترش دهیم تا اثرگذارتر و پایدارتر خود را بنماید و توفیق را در عرصهء گمنام فعالیت های اصلاحی تربیتی ایجاد نماید .