قرآن همه مؤمنان را موظف میکند که در همه حال به یاد خدا باشید. به هنگام عبادت یاد او کنید و حضور قلب و اخلاص داشته باشید. به هنگام حضور در صحنههای گناه خدا را به یاد آورید و چشم بپوشید ، و اگر لغزشی از شما روی داد توبه کنید و به راه حق باز گردید . به هنگام نعمت به یاد او ، شکرگزار باشید و به هنگام بلا و مصیبت ، صبور و شکیبا باشید .
یاد او را که در هر صحنهای از صحنههای زندگی انگیزه واکنش مناسب و الهی است، فراموش ننمائید .
● خدا ترسی مقدّمهی شجاعت و شهامت
«الَّذِینَ یُبَلِّغُونَ رِسالاتِ اللَّهِ وَ یَخْشَوْنَهُ وَ لا یَخْشَوْنَ أَحَداً إِلاَّ اللَّهَ وَ کَفی بِاللَّهِ حَسِیباً ؛ کسانی که پیامهای الهی را ابلاغ میکنند و از خدا میترسند، و از هیچ کس جز خدا بیم ندارند، و خداوند برای حسابرسی کافی است.» (احزاب ،۳۹ )
در این آیه سخن از قاطعیّت و شهامت مبلّغ در ابلاغ دستورات الهی به مردم است ، ولی باید بدانیم که در مواردی مدارا ، نرمش و سکوت برای جذب قلوب لازم است.
خشیت غیر از خوف است ، خشیت ؛ تأثّر قلبی است که از عظمتِ امری ناشی میشود ، ولی خوف ؛ انتظار وقوع امر ناپسندی است که موجب پرهیز از آن میشود . انبیا هیچ گونه خشیتی از غیر خدا ندارند ، زیرا تنها خداوند را بزرگ میبینند .
● پیامهای آیه :
۱) موفقیّت در تبلیغ ، شرایطی دارد :
الف) تداوم تبلیغ : «یُبَلِّغُونَ» ،
ب) تقوا در عمل : «یَخْشَوْنَهُ» ،
ج) شهامت و قاطعیّت : «وَ لا یَخْشَوْنَ أَحَداً إِلَّا اللَّهَ» ،
د) توکّل به خدا : «وَ کَفی بِاللَّهِ حَسِیباً» .
۲) همیشه تبلیغ با سخنرانی نیست ، گاهی باید با عمل، حکم خدا را روشن ساخت : (در دو آیه قبل فرمود: زن زید را بگیر تا خرافهای را از میان برداری، آن گاه در این آیه میفرماید: «الَّذِینَ یُبَلِّغُونَ رِسالاتِ اللَّهِ» )
۳) مبلّغان الهی، همواره دشمنان سرسخت و تهدید کننده ای دارند : «لا یَخْشَوْنَ أَحَداً»
۴) خدا ترسی مقدّمهی شجاعت و شهامت است : «یَخْشَوْنَهُ وَ لا یَخْشَوْنَ أَحَداً»
۵) مبلّغان الهی بدانند که حساب صبر و تحمّل آنان با خداست : «کَفی بِاللَّهِ حَسِیباً»
" ابو سعید خدری" از پیامبر گرامی اسلام (صلی الله علیه و آله) نقل شده چنین میخوانیم : « از آن حضرت پرسیدند: ای العباد افضل درجة عند اللَّه یوم القیامة : کدامیک از بندگان در روز قیامت مقامشان از همه برتر است؟!» فرمود: «الذاکرون اللَّه کثیرا: آنها که خدا را بسیار یاد میکنند» * آغاز و پایان روز را با تسبیح و یاد خدا بگذرانیم
«یا أَیُّهَا الَّذِینَ آمَنُوا اذْکُرُوا اللَّهَ ذِکْراً کَثِیراً (احزاب ۴۱) ، وَ سَبِّحُوهُ بُکْرَةً وَ أَصِیلاً (احزاب ۴۲) ؛
ای کسانی که ایمان آوردهاید! خدا را بسیار یاد کنید. و او را در هر صبح و شام تسبیح نمایید (و به پاکی بستایید).»
چون عوامل غفلت در زندگی مادی بسیار فراوان و تیرهای وسوسه شیاطین از هر سو به طرف انسان پرتاب میگردد ، برای مبارزه با آن راهی جز " ذکر کثیر" نیست . " ذکر کثیر" به معنی واقعی کلمه یعنی ؛ " توجه با تمام وجود به خداوند" نه تنها با زبان و لقلقه لسان.
ذکر کثیری که در همه اعمال انسان پرتوافکن باشد، و نور و روشنایی بر آنها بپاشد.
به این ترتیب قرآن همه مؤمنان را در این آیه موظف میکند که در همه حال به یاد خدا باشید ، به هنگام عبادت یاد او کنید و حضور قلب و اخلاص داشته باشید.
به هنگام حضور در صحنههای گناه یاد او کنید و چشم بپوشید، و یا اگر لغزشی روی داد توبه کنید و به راه حق باز گردید.
به هنگام نعمت یاد او کنید و شکرگزار باشید و به هنگام بلا و مصیبت ، صبور و شکیبا باشید.
خلاصه یاد او را که در هر صحنهای از صحنههای زندگی انگیزه واکنش مناسب و الهی است، فراموش ننمائید .
در حدیثی که در" صحیح ترمذی" و " مسند احمد" از " ابو سعید خدری" از پیامبر گرامی اسلام (صلی الله علیه و آله) نقل شده چنین میخوانیم : « از آن حضرت پرسیدند: ای العباد افضل درجة عند اللَّه یوم القیامة : کدامیک از بندگان در روز قیامت مقامشان از همه برتر است؟!» فرمود : « الذاکرون اللَّه کثیرا: آنها که خدا را بسیار یاد میکنند .» ابو سعید میگوید: عرض کردم : « یا رسول اللَّه! و من الغازی فی سبیل اللَّه؟ آیا چنین کسانی حتی از جنگجویان راه خدا والا مقامترند؟! » فرمود: « لو ضرب بسیفه فی الکفار و المشرکین حتی ینکسر و یختضب دما لکان الذاکرون اللَّه افضل درجه منه! ؛ اگر با شمشیرش آن قدر بر پیکر کفار و مشرکین بزند که شمشیرش بشکند و با خون رنگین شود آنها که یاد خدا بسیار میکنند از او برترند!» (در المنثور طبق نقل المیزان ، ج ۱۶، ص ۳۵۳) (چرا که جهاد خالصانه نیز بدون ذکر کثیر خداوند ممکن نیست.)
همانگونه که از سیاق آیات به خوبی بر میآید منظور از "تسبیح خداوند در هر صبح و شام" همان دوام تسبیح است ، و ذکر خصوص این دو وقت به عنوان آغاز و پایان روز میباشد، و اینکه بعضی آن را به نماز صبح و عصر یا مانند آن تفسیر کردهاند ، ذکر مصداق است .
به این ترتیب" ذکر کثیر خداوند ، و تسبیح او هر صبح و شام" جز به تداوم توجه به پروردگار و تنزیه و تقدیس مداوم او از هر عیب و نقص حاصل نمیگردد، و میدانیم که یاد خدا برای روح و جان انسان همچون غذا و آب است برای تن و این نکته بسیار قابل توجه است که یاد خداوند تنها با زبان و گفتار نیست ، بلکه در هر فکر، کار و حرکتی رضایت خداوند را در نظر داشتن است .
رسول اکرم صلی اللَّه علیه و آله فرمود: هر کس زبان ذاکر داشته باشد ، خیر دنیا و آخرت به او عطا شده است . و امام صادق علیه السلام فرمود: هر چیزی حدّی دارد جز ذکر خدا
قرآن برای ذکر خدا آثار و برکاتی بیان کرده و یکی از دلایل نماز را ذکر خدا دانسته است ؛ «أَقِمِ الصَّلاةَ لِذِکْرِی » (طه، ۱۴)
یاد خدا تنها وسیلهی آرامش دلهاست ؛ «أَلا بِذِکْرِ اللَّهِ تَطْمَئِنُّ الْقُلُوبُ» (رعد، ۲۸)
و روح آرام و نفس مطمئنّ به پرواز در میآید و به حقّ میرسد ؛ «یا أَیَّتُهَا النَّفْسُ الْمُطْمَئِنَّةُ ارْجِعِی إِلی رَبِّکِ» (فجر، ۲۷ ۲۸)
اعراض از ذکر خدا زندگی نکبت باری را به همراه دارد ؛ «وَ مَنْ أَعْرَضَ عَنْ ذِکْرِی فَإِنَّ لَهُ مَعِیشَةً ضَنْکاً» (طه، ۱۲۴) گفتهاند : تسبیحات حضرت زهرا علیها السلام نمونهای از ذکر کثیر است. (کافی، ج ۲، ص ۵۰۰)
رسول اکرم صلی اللَّه علیه و آله فرمود: هر کس زبان ذاکر داشته باشد ، خیر دنیا و آخرت به او عطا شده است . و امام صادق علیه السلام فرمود: هر چیزی حدّی دارد جز ذکر خدا .
در حدیث میخوانیم : قلب و روح ، مثل آهن زنگ میزند و ذکر خدا وسیلهی روشنی و جلای آن است .
در روایات آمده است : ذکر خدا تنها با زبان نیست ، ذکر واقعی آن است که هنگام حلال و حرام یاد خدا کنیم و از گناه دست برداریم . (میزان الحکمة و سفینة البحار ، باب ذکر )
● پیامهای آیه :
۱) خطاب زیبا و محرمانه ، وسیلهی جذب مردم و زمینهی پذیرش آنان است : «یا أَیُّهَا الَّذِینَ آمَنُوا»
۲) یاد خداوند ، زمانی در انسان مؤثّر است که مستمرّ و بسیار باشد : «اذْکُرُوا اللَّهَ ذِکْراً کَثِیراً»
۳) بهترین ذکر خدا ، تسبیح و تنزیه اوست : «اذْکُرُوا اللَّهَ ... وَ سَبِّحُوهُ»
۴) آغاز و پایان روز را با تسبیح و یاد خدا بگذرانیم : «سَبِّحُوهُ بُکْرَةً وَ أَصِیلًا»
