ویراستار چه می کند؟

خط فارسی به دلیل ویژگی های خاص خود، از آغاز دست خوش تغییر و تصرف بوده، قاعده و شیوه یکدستی که موردقبول همه اهل زبان باشد نداشته است. کاتبان باتوجه به ذوق و پسند و دانش خود، یا تبعیت از نوع خطی که به کار می برده اند (کوفی، نسخ، ثلث) شکل موردنظر خود را به حروف می دادند و درنتیجه اتصال و انفصال بعضی از کلمه ها بستگی به نوع خط، سلیقه و پسند کاتب و روش های خوش نویسی داشته است. در اصل، خط تصویر زبان است؛ همان گونه که زبان دارای مجموعه ای از اصول و قواعد به نام «دستورزبان» است، خط نیز باید دارای اصول و ضوابطی باشد که به آن «دستور خط» می گویند. درست نویسی و رعایت دستور خط عامل عمده حفظ پیوستگی فرهنگی است. برای رسیدن به این مهم باید از اهل فن آن کمک خواست که در نشر کتاب از افرادی به نام ویراستار کمک گرفته می شود. ویراستار که کارش ویرایش متن است در حقیقت وقتی که دست به ویراستاری می زند تا کتاب را آماده چاپ کند، مشغول افزودن یا کم کردن مطالب، یا تصحیح نهایی متن است؛ با شیوه ها و راه و روش های خود. ویراستار مانند دایه ای مهربان فرزندان دیگران را پرورش می دهد، درحقیقت موتور شهرت صاحب اثر وناشر را روغن کاری می کند. او پیش از هر اقدامی باریک بین و دلسوز است. به بیان، نظم مطالب، روش کلام، به کارگیری واژه های مطلوب، کاربرد صحیح دستورزبان پارسی و بالاخره نقطه گذاری می اندیشد و عمل می کند. جمله ای را- بی آنکه به سبک کار لطمه بزند- به جای جمله ای می نویسد. فعل ها را، بی آنکه به انسجام کار لطمه بخورد، جابه جا می کند؛ کلمه ها و جمله های تکراری را حذف می کند و هرجا که لازم باشد پیشاوند یا پساوندی اضافه می کند؛ و چون باغبانی دلسوز سرتاسر باغ یک نوشته را می کاود و از علف های هرز آن می کاهد. او وظیفه دارد نشر مقاله ها، جزوه ها و ترجمه ها را به گونه ای درآورد تا برای خوانندگان مفهوم باشد. «تفهیم» و «تفاهم» از جمله هدف های ویراستار است، که از سویی خود را وامدار صاحب اثر و از سویی دیگر خواننده و مخاطب می داند. ویرایش هر اثر، سه وجه دارد: «ویرایش محتوایی، ادبی و فنی» که از این سه، ویرایش محتوایی ممکن است تا حد نظارت بر کار مترجم و مؤلف پیش برود، و در هر علمی، تابع قواعد آن علم و نیز رعایت اصول روش شناسی، طبقه بندی موضوعی و ارزشیابی استدلال ها و نتایج، و مانند اینها است و بیشتر شامل «کنترل صحت مطالب» و «اصلاح اغلاط و ناهماهنگی ها» می شود؛ بنابراین هر ویراستاری ملزم و حتی گاه مجاز به اعمال آن نیست، مگر به صورت ارائه نظر پیشنهادی. ویرایش ادبی مباحثی مانند درست نویسی، واژه گزینی، رعایت قواعد رسم الخط و نشانه گذاری را شامل می شود و رعایت سایر قواعد نویسندگی و تنظیم و ترتیب فهرست ها، جدولها و تصویرها، و تصمیم گیری درباره، شکل ظاهری و شماره حروف و آرایش کتاب در حوزه، ویرایش فنی قرار می گیرد. مصداق ویراستار، هم با مصداق «ادیتور= سردبیر» و هم با «کاپی ادیتور= نسخه پرداز» فرق دارد. در مواردی کار ویراستار چون کار «کاپی ادیتور» است. درمواردی هم کار ویرایش ویراستار از محدوده کار «ادیتور» پیشتر می رود. درحقیقت آنچه به نام اثر یا متن به ویراستار سپرده می شود، با کار و تلاش او از جهت محتوا و ظاهر، در حد گسترده ای از آراستگی به صحت و اعتبار می رسد. کاپی ادیتورها در غرب، کارشان ساده است چون غالبا نویسندگان و مؤلفان و صاحبان اثر به مسائلی چون اصلاح رسم خط و نشانه ها و پاراگراف بندی و... آگاهی دارند. ضمنا خط لاتین از لحاظ شیوه نگارش، شکل های خط فارسی را ندارد و مسائلی از قبیل جدانویسی یا پیوسته نویسی وجود خارجی ندارد. ادیتورهای غربی هم، کاری مانند سردبیری یا آن گونه خدماتی را انجام می دهند که در نزد ما، ناظران مجموعه ها انجام می دهند. تعیین هدف، چارچوب محتوایی، سطح فرهنگی مجموعه، انتخاب نویسندگان و مترجمان و سفارش کار به آنان و تقسیم مطالب میان عنوان های مختلف؛ و در آخر، نظارت بر کل روند تألیف و ترجمه و ویرایش و تولید، از آن جمله اند. اما در عرف و شناخت ما، ویراستار وظایفی را به عهده می گیرد، که انجام آن مسئولیت ها به مهارت و تخصص نیاز دارد؛ و نیز باید همراه آن مهارت و تخصص، ذهنی جامع داشته باشد و به رشته کاری خود نیز آشنا و مسلط باشد، تحصیل کرده های رشته زبان و ادبیات فارسی مستعدترین افراد برای فعالیت در این زمینه هستند، به علاوه از هر مقوله، مطلبی درخور- اگر چه اندک- بداند. ویراستار با کلمه ها سروکار دارد. هر جا کلمه و جمله ای نوشته می شود، حضور او مفید و ضروری است. ویراستار فهیم باید برای شروع کار ویرایش یک اثر، این چهار مرحله را انجام دهد: ۱) گزینش و ارزشیابی اثر: ویراستار می تواند با ارائه پیشنهادهای خود به ناشران آنها را در چاپ کتاب های مورد نظر خودش تشویق کند؛ و در غیر این صورت پس از ارزشیابی یک اثر به ویرایش آن بپردازد. ۲) ویرایش محتوایی: در این مرحله ویراستار می کوشد تا با ویرایش کامل اثر، به مؤلف یا ناشر بسیار فروتنانه بقبولاند که قسمت هایی از کتاب باید کم شود، یا قسمت هایی به آن افزوده شود. ۳) ویرایش زبان: این ویرایش، به منظور روشنی و روانی بیان و یک دست بودن رسم خط اثر است. تأثیر هر کتابی، به ویژه در زمینه های علوم انسانی و اجتماعی- جدای از حوزه های روزنامه نگاری و داستان نویسی- تا اندازه بسیار زیادی در گرو روشنایی و شیوه نگارش آن است. ۴) نسخه خوانی: نسخه خوانی (ویرایش) جنبه های گوناگون دارد، چون؛ شیوه رسم خط و چگونگی نگارش ناشر و صاحب اثر، درست کردن لغزش های نگارشی، تصحیح کلمه ها و یکدست کردن آنها و اعمال موارد دستوری و نقطه گذاری. به گفته شخصی: ویراستاری یک استعداد فطری و یا یک کار بی قانون نیست. ویراستاری در مرز میان علم و مهارت قرار دارد، و مثل علم و مهارت آموختنی است. چاشنی ذوق و هنر نیز نتیجه کار ویراستار را دلپذیرتر می کند. اما باید توجه داشته باشیم که ویراستاری به طور طبیعی یک کار تخصصی است، و ویراستاری هر کتابی را از هر کسی نمی خواهند. ویراستار باید پیش از آغاز کار، تا حدودی آموزش دیده باشد. آموزش برای ویراستار امر پیوسته و روزآمد است، باید جست تا یافت. بررسی و مطالعه آثار گذشتگان و کتاب های مرجع، و حتی تورق کتاب های گوناگون، به علم و مهارت خودجوش ویراستار می افزاید.