با وجود پیچیدگی های فراوان ظاهری، مسیرهای اصلی در پرونده هسته ای ایران تغییر چندانی نکرده است. در هفته گذشته ۳ اتفاق مرتبط با این پرونده رخ داده که معنای واقعی آنها را تنها پس از کشف ارتباطشان با یکدیگر می توان دریافت. اتفاق اول این بود که شورای حکام آژانس پس از ۳ سال حاشیه نشینی در پرونده هسته ای ایران، قطعنامه ای علیه ایران صادر کرد که ظاهرا «پیام» آن برای غربی ها مهمتر از «محتوای» آن بوده است. واقعه دوم پس از این قطعنامه رخ داد، زمانی که ایران اعلام کرد در واکنش به قطعنامه، همکاری های داوطلبانه و شفاف ساز خود با آژانس را به صفر می رساند. اتفاق آخر اما برای خیلی ها حتی در داخل ایران غیرمنتظره بود، ایران اعلام کرد علاوه بر دو سایت غنی سازی نطنز و فردو، ۱۰ سایت جدید دیگر احداث خواهد کرد.
این مجموعه تحولات که در زمانی کوتاه رخ داده، در حکم عوارض ظاهری صحنه ای است که به واقع بسیار پیچیده و پرماجرا است. بهترین راه برای درک منطق حاکم بر آن صحنه این است که ببینیم پای شورای حکام آژانس چرا و چگونه به پرونده هسته ای ایران کشیده شد. غربی ها همانطور که خود گفته اند از صدور قطعنامه در شورای حکام هیچ هدفی جز رساندن یک «پیام» به ایران نداشته اند و آن پیام هم این بوده که ایران باید دریابد اگر پیشنهاد وین را نپذیرد، با مجازات های اجماعی از جانب گروه ۶ در قالب یک قطعنامه جدید در شورای امنیت روبرو خواهد شد. خیلی ساده باید گفت اگر غرب قصد رساندن چنین پیامی به ایران را داشته است، باید بداند که ابزار اشتباهی را انتخاب کرده و ایران چنین پیامی از آن قطعنامه دریافت نکرده و اساسا این پیام یا هر چیز دیگری شبیه آن را جدی هم نمی گیرد.
علت ها روشن است، اولا مراجعه به شورای حکام آژانس پس از آن که ۳ سال است پرونده ایران در شورای امنیت قرار دارد و ۵ قطعنامه درباره آن صادر شده، به وضوح نشان دهنده آن است که غربی ها قادر به پیشروی در شورای امنیت نبوده اند و دقیقا به همین دلیل به یک اقدام نمایشی در نهادی که واجد هیچ اختیاری در پرونده هسته ای ایران نیست بسنده کرده اند تا قادر به ایجاد اجماع درباره آن باشند. اگرچه برخی منابع غربی سعی کرده اند بگویند قطعنامه آژانس مقدمه اقدام در شورای امنیت است(و بعضی در داخل هم این حرف ها را جدی گرفته اند) ولی تجربه به ایران ثابت کرده اگر غربی ها موفق به ایجاد اجماع درون خود شده باشند، برای صادر کردن قطعنامه علیه ایران نیازی به مقدمه چینی ندارند. ثانیا حمایت روسیه و چین از این قطعنامه همانطور که انبوهی از رسانه های غربی در چند روز گذشته در مقالات و گزارش های خود گفته اند به هیچ وجه به این معنا نیست که آنها به آسانی با قطعنامه شورای امنیت هم موافقت خواهند کرد.
اتفاقا برعکس، دقت در مجموعه ادبیات مربوط به این موضوع در منابع غربی نشان می دهد روسیه و چین با قطعنامه شورای حکام موافقت کرده اند تا با قطعنامه شورای امنیت موافقت نکنند و به این ترتیب هم اقدامی در جهت همراهی با اروپا و آمریکا انجام داده باشند و هم آسیبی جدی به روابط خود با ایران نزنند. اگر چه این اقدام روسیه و چین خصومت علیه ایران تلقی شده و نباید قابل اغماض باشد. ثالثا و مهمتر از همه مراجعه به شورای حکام نشان می دهد غربی ها در مقطع فعلی به «نمایش» علیه ایران بیشتر متمایلند تا «اقدام»، چرا که می دانند فقط روی اقدامات نمایشی است که می توانند اجماع ایجاد کنند و علاوه بر این اقدام علیه ایران به شهادت برخوردی که ایران با ۵ قطعنامه شورای امنیت کرده نه فقط موثر نیست بلکه به سرسخت تر شدن ایران منجر می شود. به همین دلیل غربی ها به جای ورود به فاز تحریم که خواهیم گفت به چه دلیل اکنون بسیار غیرمحتمل است، دست به کار نشان دادن «دورنمای مجازات ها» به ایران شده اند تا شاید ایران خود از نظر کردن در آن دورنما به هراس بیفتد و کوتاه بیاید.
پیام های واقعی واکنش های ایران به قطعنامه شورای حکام هنوز از جانب غربی ها به درستی درک نشده است. واکنش اول فقط یک مقدمه بود. ایران از فوریه سال ۲۰۰۶(زمستان ۱۳۸۴) که شورای حکام پرونده را به شورای امنیت گزارش کرد، اقدامات داوطلبانه خود در قبال آژانس(تعلیق، اجرای پروتکل و دسترسی های شفاف ساز) را متوقف کرد، با این وجود در این مدت در موارد بسیار معدودی همچنان اقداماتی در جهت ایجاد اعتماد و فضای همکاری در ازای دریافت امتیازهای مشخص از جانب ایران انجام می شد. اکنون تمامی این اقدامات متوقف شده و سقف همکاری ایران با آژانس به آنچه در پادمان آمده محدود خواهد شد. این اقدام برای غربی هایی که همواره به آژانس به عنوان چشم و گوش خود در ایران نگاه می کردند دارای پیام های بسیار فاجعه باری است. به صفر رسیدن اقدامات داوطلبانه یعنی دیگر آژانس هیچ دسترسی به راکتور اراک نخواهد داشت، دوربین های نصب شده در نطنز به وضعیت پادمانی باز خواهد گشت و تاسیساتی مثل فردو هم که ایران خود را برای ساخت تعداد بیشتری از آن آماده می کند دیگر یک سال زودتر از موعد قانونی به آژانس اظهار نخواهد شد. فقط با توجه به متوقف شدن اقدامات داوطلبانه است که می توان فهمید پیام ساخت ۱۰ تاسیسات غنی سازی جدید دیگر در ایران چیست.
تحلیل گران غربی حتی آنهایی که سابقه طولانی در مطالعه برنامه هسته ای ایران دارند، تفسیرهای ناامید کننده ای از تصمیمات جدید ایران اراده کرده اند از جمله اینکه ایران برای ساخت این حجم از تاسیسات به سال های طولانی زمان نیاز دارد و ضمناً برای تامین تجهیزات آن باید از سد قطعنامه های شورای امنیت بگذرد. این دسته از تحلیلگران ظاهراً به این موضوع توجه ندارند که ایران تاسیسات فعلی خود را هم از دل سخت گیرانه ترین تحریم های اروپا و آمریکا بیرون آورده است. ضمن اینکه توسعه تاسیسات جدید غنی سازی همانطور که کسی مثل دیوید آلبرایت قاعدتاً باید بداند به چیزی بیشتر از ایجاد یک زیرساخت تاسیساتی، تولید ماشین های سانتریفیوژ و مهارت در نصب آبشارها نیاز ندارد و ایران اکنون در مورد تمام این مراحل صددرصد خودکفاست و به همین دلیل هم هست که ابعاد نطنز هر روز رشد بیشتری می کند.
در مقابل همه این اقدامات از جانب ایران، تهدید به تحریم تنها ابزار غربی هاست. طرف های غربی تصور می کنند ایران این تهدید را باور ندارد چون به اندازه کافی پررنگ نشده، و به همین دلیل دائماً تلاش می کنند اقدامات تبلیغاتی خود با این پیام که «ما جدی هستیم» را پر رنگ تر کنند. واقعیت اما این است که ایران برای جدی نگرفتن این تهدید دلایل واقعی دارد و لذا هر چه هم که غربی ها خود را در محیط رسانه ای به در و دیوار بکوبند و نمایش های پرآب و تاب ترتیب بدهند و سخنرانی های غرا بکنند، چیزی تغییر نخواهد کرد. ایران عقیده دارد گزینه تحریم نه واقعی است و نه مأثر. چهار استدلال زیر می تواند اندکی این موضوع را روشن کند.
۱) غربی ها باید بدانند ایران به محض اعمال هرگونه تحریم جدید، در ضرورت ادامه گفت وگوها تردید جدی خواهد کرد. اگر فرض کنیم که استراتژی آمریکایی ها گسترش دادن مذاکرات با ایران به موضوعات غیر هسته ای است، هرگونه اعمال تحریم علیه ایران در هر سطحی این استراتژی را به طور کامل تخریب خواهد کرد. غرب می تواند ایران را تحریم کند اما آن وقت باید منتظر باشد که ایران دستگاه تنفس مصنوعی آمریکا در منطقه را که دیگر حتی اسرائیلی ها هم می گویند در دست ایران است، به رودخانه پرتاب کند.
۲) واضح است که اعضای گروه ۶ هیچ اتفاق نظر قابل اعتنایی در مورد تحریم ایران ندارند. روسیه، چین و اروپا به دنبال بسط همکاری با ایران هستند در حالی که تحریم محدود کننده همکاری است. حتی آمریکایی ها هم دیگر دریافته اند که تحریم راه حل نهایی برای مسئله ای مانند ایران نیست و فقط می تواند اوضاع را پیچیده تر کند. در نتیجه به نظر می رسد باید این جمله در شماره اخیر هفته نامه تایمز را جدی گرفت که می گوید: «بین اعضای گروه ۶ اجماع وجود دارد، اما روی تداوم دیپلماسی نه تحریم».
۳) یک نکته بسیار مهم در مورد حرکت گروه ۶ به سمت تحریم ها این است که می دانند ایران کشور بزرگ و قدرتمندی است و حتی تحت شدیدترین تحریم ها می تواند نیازهای مردم خود را برآورده کند. نکته مهم در اینجا این است که دقیقاً به این دلیل، اعمال تحریم ها باعث اتحاد و گره خوردگی بیشتر مردم خواهد شد.
۴) استدلال آخر قدیمی ولی کلاسیک است. در اثر جهانی شدن اقتصاد و گسترش بازارها از یک طرف و توان مالی قابل توجه ایران از طرف دیگر، تحریم ایران در هر حوزه خاص تقریباً به طور کامل به این معناست که تحریم کنندگان خود را تحریم می کنند نه ایران را. ایران در تمامی آن حوزه هایی که غربی ها تصور می کرده اند با تحریم آن را عقب نگهداشته اند به طرز حیرت آوری پیشرفت کرده فقط به این دلیل که تأمین کنندگان بسیار متنوعی در سراسر جهان پراکنده اند که برای معامله با ایران هم منتظر اجازه هیچ طرفی از جمله آمریکا نیستند.
بنابراین باید گفت اگر هدف غربی ها سوق دادن ایران به مسیری است که انتهای آن پذیرفتن پیشنهاد وین باشد مسیری کاملاً اشتباه را انتخاب کرده اند. ایران با رفتارهای اخیر غربی ها از فضای مذاکرات سازنده در مورد پیشنهاد وین دورتر شده به جای آنکه به آن نزدیک شود. گزینه بهتر برای غربی ها این است که به جای حرکت در مسیری که ناتوانی آنها را هرچه بیشتر آشکار می کند، اصلاحات مورد نظر ایران در مورد پیشنهاد وین را بپذیرند. هر چه زمان بیشتر می گذرد این موضوع آشکارتر می شود که بازنده ورود به مسیر درگیری و تقابل غرب خواهد بود نه ایران.
