ظهور اسلام و برخورد مسالمت آمیز آن با سایر ادیان و آیینها از جمله اعتقادات مذهبی و ملی ایرانیان موجب شد که مراسم و آداب مربوطه، به یکباره از جامعه اسلامی ایران رخت بر نبندد. فقط با مسلمان شدن تدریجی ایرانیان از وسعت آنها کاسته شد و اندک اندک همراه اعتقادات دینی اسلام، اسطوره ها و داستانهای عربی نیز در میان توده مردم نفوذ کرد. طی گذشت ایام، زمانی که برخی از سنتها و آداب در تضاد آشکار با اعتقادات و رسوم گذشته قرار می گرفت ایرانیان می کوشیدند سنت کهن ملی را در قالب شخصیتهای اسلامی بازیابند و به عبارت روشنتر، سنتهای ملی ایرانی را با سنتهای اسلامی در آمیختند. در نتیجه از میان انبوه جشنهای ایرانی قبل از اسلام، آنچه میان ایرانیان مسلمان باقی ماند منحصر به عید نوروز، جشن سده و جشنهای کوچکتری مانند جشن گل سرخ - که در اصفهان مرسوم بوده است - می باشد. از میان جشنهای یاد شده، بزرگترین عید ملی ایرانیان، جشن نوروز است. نوروز تنها جشنی است که از دوران باستان با عظمت تمام و همراه با انبوهی افسانه و آیین تا به امروز ادامه یافته است.
● آداب نوروز
▪ خانه تکانی: غبار روبی و گردگیری از در و دیوار خانه و کفپوشها و اسباب خانه و شستشو و پاکیزه و نو کردن جامه و ظروف و اشیای کهنه، دور افکندن اشیای ژنده و فرسوده و تمیز کردن ظروف و دیوارهای منزل. خلاصه «خانه تکانی» برای زدودن آلودگیها و سیاهیها و بیرون افکندن پلشتیها از فضای خانه، از رسمهای کهن ایرانیان در فراگشت سال کهنه به سال نو بوده است. هنوز هم این رسم همچون گذشته در سراسر ایران میان مردم معمول است. خانه تکانی و زدودن آلودگیها و پلشتیها از فضای خانه و کاشانه در آخر سال کهنه، مظهر و نمادی از زدودن سیاهی و مرگ و کهنگی از خانه و آماده کردن فضایی پاک و پاکیزه در آستانه نوروز برای استقبال از روشناییها و خوبیهاست.
▪ کاشتن سبزه: سبزه نمادی از برکت و شگون است و کشت سبزی عید از مراسمی است که از دیرگاهان بوده و هم اکنون نیز در میان ایرانیان رواج دارد. ایرانیان در اسفند و قبل از نوروز در ظرفهای کوچکی گندم و جو و عدس و امثال اینها را سبز می کنند و این سبزه ها را در سفره عید گذاشته و تا روز سیزده نوروز نگاهداری می کنند. در ایران کهن، ب-یست و پنج روز پیش از نوروز، در میدان شهر، دوازده ستون از خشت خام بر پا می شد و بر فراز هر ستونی دانه هایی از حبوبات می کاشتند و در ششمین روز فروردین، خرداد روز، با سرود و ترنم و شادی، این سبزه ها را می کندند و برای فرخندگی به هر سو می پراکندند.
▪ پنج شنبه آخر سال: یکی از آیینهای کهن پیش از نوروز، یاد کردن از مردگان است که به این مناسبت بر سر مزار درگذشتگان می روند و برای آنان خیرات می دهند. ایرانیان شیعه، در موقع سال تحویل، به زیارت قبور امامان و امامزادگان می روند. زیارت مزار شهیدان انقلاب اسلامی از جمله مراسم پسندیده ماست.
▪ هفت سین: در سفره سفید رنگ هفت سین، از جمله هفت روییدنی خوراکی است که با حرف «س» آغاز می شود، و نماد و شگونی بر فراوانی روییدنیهاست. در سفره هفت سین؛ سیب، سبزه، سنجد، سماق، سیر، سرکه، سمنو و مانند اینها
می گذارند. افزون بر آن آینه، شمع، ظرفی آب که نارنج در آن است، تخم مرغ رنگ کرده، ماهی قرمز، نان، سبزی، گلاب، گل، سنبل، سکه و کتاب دینی (مسلمانان، قرآن و زرتشتیان، اوستا و...) نیز زینت بخش و آسمانی نمودن سفره هفت سین است. سبب گزینش هفت سین روشن نیست، اما عدد هفت یکی از اعداد مورد احترام و مذهبی ایرانیان باستان بوده است. بعضی هم معتقدند که به جای هفت سین، هفت شین
می تواند باشد؛ هفت روییدنی که با حرف شین آغاز می شود.
▪ مراسم تحویل سال: در وقت تحویل سال، همه اعضای خانواده ها در خانه های خود گرد می آیند و در کنار خوان نوروزی می نشینند. شمعهای شمعدان یا چراغهای روی خوان نوروزی را پیش از تحویل سال روشن می کنند و سکه ها و اسکناسهایی لای قرآن می گذراند. همه چشم به قرآن و آب و گل و ماهی می دوزند و منتظر اعلام سال تحویل می شوند. در میان مسلمانان، رسم چنین است که پس از تحویل سال، همه اعضای خانواده به یکدیگر «عید مبارکی» می گویند. کوچکترها دست بزرگترها را می بوسند و بزرگترها صورت کوچکترها را. آنگاه، بزرگ خانواده دعای سال تحویل را می خواند و دیگران آن را تکرار می کنند؛ یا مقلب القلوب و الابصار، یا مدبر الیل و النهار، یا محول الحول و الاحوال، حول حالنا الی احسن الحال. پس از خواندن دعای سال تحویل، بزرگ خانواده قرآن را می گشاید و هفت سوره یا هفت آیه از قرآن را که با کلمه «سلام» آغاز می شود، می خواند. با خواندن این آیات، آفتها و بلاهای آسمانی و زمینی و شیطان را از محیط خانه و خانواده دور می کنند و سلامت و آرامش را به خانه در سال نو می آورند. آنگاه به رسم تیمن و تبرک، بزرگ خانه به هر یک از اعضای خانواده پولی را که لای قرآن گذاشته است، هدیه می دهد. در این هنگام همه دهان خود را با شیرینی سفره نوروزی شیرین می کنند.
همچنین عامه مردم چنین می پندارند که به هنگام تحویل سال در هر جا که باشند تا آخر سال حضور در آنجا برایشان بسیار آسان و میسر است. از این رو برخی از آنان زمان تحویل سال را در فضای قدسی زیارتگاهها و امامزادگان شیعه می گذرانند و در لحظات خجسته گردش سال، با دعا و نیایش در این جایگاههای روحانی با جهان ملکوتی ارتباط معنوی برقرار می کنند. زیارتگاههایی که بیشتر مردم، آغاز نوروز را معمولا در آنجاها می گذرانند عبارتند از حرم مطهر امام رضا (ع) در مشهد، حرم حضرت معصومه (س) در قم، حرم حضرت عبدالعظیم (ع) در شهرری، حرم حضرت احمد بن موسی بن جعفر (ع) معروف به شاهچراغ در شیراز و امامزادگان دیگر در شهرهای ایران.
▪ رسم دید و بازدید: از اول تا دوازدهمین روز نوروز را مردم به رفت و آمد به خانه بزرگان و خویشان و آشنایان و دید و بازدید از یکدیگر و شادباش گویی به هم اختصاص می دهند. این رسم از قدیم میان گروهها و قشرها و طبقات مختلف اجتماعی در شهر و روستا مرسوم بوده است. تجدید دیدار با جانبازان، خانواده شهدا و بازدید از خانه های سالمندان از جمله مراسم و ارزشهای نیکوی نوروزی و برخاسته از برکات انقلاب شکوهمند ایران اسلامی است. در مراسم دید و بازدید، نخست کوچکترها به عید دیدنی بزرگترها می روند، بعد بزرگترها بازدید کوچکترها را پس می دهند. در نخستین روز عید، بستگان و دوستان به دیدن کسانی که عزیزی را در سال کهنه از دست داده اند می روند و به بازماندگان او «سرسلامتی» می دهند. اگر ایام نوروز به ماهها و روزهای سوگواری، بویژه به دهه نخست ماه محرم بیفتد، مردم در دید و بازدیدهای خود به جای تبریک گفتن، معمولا صلوات می فرستند و شمر و یزید را در ایام محرم و ابن ملجم را در روز قتل حضرت علی (ع) لعن می کنند. اگر ایام نوروز به ماه رمضان بیفتد، مردم پس از روزه گشودن به خانه های یکدیگر و دید و بازدید می روند. روز سیزده را هم به بعد از ماه رمضان موکول می کنند. مردم عید نوروز را در ماه محرم نمی گیرند و معمولا در اعیاد قربان و غدیر که پیش از دهه محرم قرار دارد به عید مبارکی می روند و گندم سبز می کنند. کسانی هم که عقد یا عروسی کرده اند هدایایشان را در روز عید غدیر می فرستند و ممکن است سفره نوروزی مختصری که حاوی قرآن مجید، سبزی، آینه و میوه است انداخته شود ولی دید و بازدید و تبریک به کلی مفهومی ندارد.
▪ سیزده فروردین: سیزده، روز پایان دوره جشنهای نوروزی است. در این روز مردم بنا بر یک سنت فرهنگی از خانه ها بیرون و به دشت و صحرا و باغ می روند تا آخرین روز عید را در طبیعت و در کنار سبزه و گیاه و آب روان چشمه ها و جویبارها به شادی و خوشی بگذرانند.
