چندجانبه گرایی شبکه یی

نگاهی به گذشته روابط ایران و امریکا در دهه اول انقلاب بیانگر و روشنگر مسائل زیادی است. دهه اول انقلاب دهه تکامل سیاست ها و استراتژی های ایران و امریکا در منطقه است. در دهه دوم که ایران جنگ تحمیلی هشت ساله اش را پشت سر گذاشت و مشغول بازسازی کشور بود نیز روابط این دو کشور مرحله دیگری را آغاز می کند و بحث توسعه، محور اصلی و اساسی ایران می شود. در این دوره امریکا دو استراتژی را در پیش می گیرد؛ اول استراتژی مهار دوگانه و دومین استراتژی اش این است که سعی می کند کالاهایی که می تواند در زمینه توسعه ایران موثر باشد، مخصوصاً کالاهای دومنظوره را از فروش و صادر کردن به ایران ممنوع کند. امریکا فروش ۱۱۰ کالا را به ایران ممنوع کرد در حالی که ایران به آن کالاها برای پیشرفت و توسعه و تامین نیاز مردم کشورش نیاز اساسی داشت. در این شرایط ایران روابط خود را با اروپا گسترش می دهد و این محرومیت ها که شاید در ابتدا فقط از سوی امریکا بود از سوی اروپا نیز نسبت به ایران افزایش می یابد. به این ترتیب ایران هم از طرف امریکا و هم از طرف اروپا به خاطر نوع ارتباطش با امریکا تحت فشار قرار می گیرد. با این حال در اواخر دهه دوم از حیات جمهوری اسلامی شاهد مطرح شدن بحث جدیدی تحت عنوان موضوع هسته یی نیز بودیم. بر همین مبنا است که در دهه ۸۰ انقلاب، تحریم ها نسبت به ایران همچنان باقی است و این در حالی است که موضوع هسته یی ایران به عنوان موضوع جدیدی با ابعاد گسترده تری وارد استراتژی های جدید امریکا می شود. از سوی دیگر قطعنامه یی در قالب شورای حکام و شورای امنیت، الزامات قانونی خود را بر اساس فصل هفتم منشور سازمان ملل متحد مقرر می کند. بنابراین در ارتباط با چگونگی روند مناسبات پرونده هسته یی ایران از یک سو دایره تحریم ها علیه ایران نه تنها کم نشده بلکه به لحاظ ابعاد، گسترده تر نیز شده است. اگر بخواهیم از جنبه حقوقی به این مساله اشاره کنیم باید گفت از این لحاظ در عرصه بین المللی محدودیت هایی به وجود آمده است چرا که مسائل پیش روی ایران از نحوه رابطه یا عدم ارتباط با امریکا نیز فراتر رفته به طوری که اعضای سازمان ملل متحد را نیز دربرگرفته است. بعد دیگری که می توان به آن اشاره کرد برخی الزامات ساختاری در نظام بین الملل است که سبب شده امریکا قادر نباشد یک نظام تک قطبی را در دنیا ایجاد کند چراکه امریکا در برهه کنونی به لحاظ اقتصادی توانمندی لازم را ندارد. سایر بازیگران سازمان ملل نیز به این خواسته امریکا تمکین نمی کنند. حتی باراک اوباما در سخنرانی خود در سازمان ملل اعتراف کرد هژمونی ایالات متحده در حال حاضر امکان پذیر نیست بلکه با مشارکت سایر کشورها امریکا می تواند مشکلاتی همچون بحران اقتصادی را پشت سر بگذارد. نکته دیگری که در این راستا می توان به آن پرداخت این است که امریکا مجبور شده استراتژی های خود را در دو سطح تقسیم بندی و اهدافش را در آن دنبال کند. سطح اول این است که سیر افول قدرت به ویژه در حوزه اقتصادی از حالت تک قطبی به چندقطبی تغییر پیدا کند تا از این طریق بتوانند خواسته خود را در عرصه بین المللی تامین کنند. سطح دیگر نگاه شبکه یی ایالات متحده است. به عبارت دیگر ایالات متحده به دنبال یک «چندجانبه گرایی شبکه یی» با کشورهای اروپایی و کشورهای شرق آسیاست که در این سطح مسائل اساسی و عمده یی قرار دارد. البته این چندجانبه گرایی شبکه یی تنها با قدرت های قاره یی نیست بلکه قدرت های منطقه یی نیز در این استراتژی جایگاه خاص خود را دارند. از سوی دیگر الزامات ساختاری امریکا را وا می دارد تغییرات درونی امریکا و تغییرات را در عرصه بین المللی جدی بگیرد. بنابراین با توجه به مطالب فوق می توان گفت در این شرایط امریکا ناچار می شود با ایران ارتباط برقرار کند. با این حال اما معتقدم امریکا سعی دارد این گفت وگوها را با حفظ محدودیت و تحریم های دو دهه گذشته در قبال ایران محقق کند و این مساله باعث ایجاد نوعی سردرگمی در نحوه روابط ایران و امریکا شده است. این طور به نظر می رسد که امریکا در این استراتژی خود رویکرد خاصی را در نظر گرفته است. به این معنی که رویکردش در برابر ایران مبتنی بر استراتژی لیدر شیپ است و لذا بر این مبنا سعی می کند کمتر خود را مخاطب دولت قرار دهد. به نظر می رسد مجموعه این سه متغیر آینده روابط ایران و امریکا را تعیین می کند. به عقیده من اگر امریکا با حفظ این ملاحظات ایران را در ملاحظات، مذاکرات و روابط سیاسی خود قرار دهد موفقیت را از آن خود کرده است. اما اگر ایران با شناخت نسبت به محدودیت ها در الزامات ساختاری در منطقه و در سطح بین الملل سعی کند جایگاه و موقعیت خود را ارتقا دهد این مساله تا حدود زیادی به سود ایران خواهد بود.