در بخش روانپزشکی اطفال، نوجوان ۱۴ سالهای واکمن نوجوان دیگری را برداشته بود. وقتی از او خواسته شد واکمن را پس بدهد، ادعا کرد که علت اینکه واکمن را برداشته این بوده که از رفتار هماتاقیاش عصبانی بوده و آن را داخل دستشویی انداخته و سیفون را کشیده است...
جلسهای با حضور دو نوجوان، پرستار بخش، روانشناس و درمانگر برگزار شد تا در این مورد تصمیمگیری شود. بالاخره قرار شد نوجوان «الف» خسارت واکمن را به نوجوان «ب» بپردازد. نوجوان «الف» گفت من دارم مرخص میشوم و این پول را ندارم ولی پدرم میتواند آن را بپردازد. پرداخت این جریمه بهوسیله پدر پیامد مناسبی برای نوجوان «الف» نداشت و پس از بحث و بررسی فراوان، نتیجه این شد:
- مقداری از پولی که پدر برای خرید لباس عید نوروز برای او در نظر گرفته بود، برای خرید واکمن بدهد.
- مرخصیاش یک هفته به تعویق افتد.
- ساعت موردعلاقهاش را که قیمتی معادل یکچهارم قیمت واکمن داشت، به نوجوان «ب» بدهد.
این تصمیمها مورد قبول نوجوان ب بود چون تا حدی خسارت واکمن وی جبران میشد ولی اصلا خوشایند و مورد قبول نوجوان «الف» نبود چون علاقهمند بود معادل آنچه پدرش برایش در نظر گرفته بود، برای عید نوروز خرید کند، برای فرارسیدن مرخصی ثانیهشماری میکرد و ساعت مچیاش را بسیار دوست داشت، بنابراین زمانی که متوجه شد در تصمیمگیری فوق جدیت وجود دارد و حتما عملی خواهد شد، در کمال شگفتی واکمن نوجوان«ب» را که در جایی پنهان کرده بود، آورد و تحویل وی داد.
برخی رفتارها در کودکان و نوجوانان باعث نگرانی والدین میشوند. بخشی از این رفتارها خود نگرانکننده هستند (مانند سیگار کشیدن) ولی برخی دیگر، به این دلیل مهم هستند که امکان بروز سایر رفتارهای منفی را زیاد میکنند و والدین احتمال میدهند که این رفتار ممکن است پیشزمینه رفتارهای پرخطر بعدی باشد. وقتی رفتارهایی مثل دزدی و دروغگویی بروز میکند، والدین نگران میشوند که چه چیزی باعث این رفتار شده و مبادا فرزندشان مشکلات رفتاری دیگری مانند غیبت از مدرسه، فرار از منزل، پرخاشگری، بزهکاری و رفتارهای ضداجتماعی پیدا کند و آیندهاش تباه شود. سن کودک، تداوم رفتار ناهنجار و شدت رخداد آن مشخص میکند یک رفتار تا چه حد نامناسب و مشکلساز است.
● از چه سنی دزدی مهم است؟
گاهی کودکان زیر ۳ سال چیزی را که دوست دارند و متعلق به خودشان نیست، برمیدارند که نباید دزدی تلقی شود زیرا از حدود سن ۵-۳ سالگی کودک متوجه می شود برداشتن چیزی که متعلق به شخص دیگری است، اشتباه است و بهتدریج که بزرگتر میشود، میفهمد نباید چیزهایی که متعلق به دیگران است و مال او نیست، به زور یا پنهانی تصاحب کند و حدود ۹ سالگی باید به مالکیت دیگران احترام بگذارد و بفهمد دزدی یک رفتار اشتباه و غلط است. والدین نیز باید در این زمینه به کودک آموزش دهند و البته در عمل نیز خودشان الگوی مناسبی باشند. وقتی به کودک میگوییم نباید به اموال و وسایل دیگران بدون اجازه دست زد ولی خودمان به اشتباه از اداره یا بانک خودکاری به منزل میآوریم و برای برگرداندن آن اقدام نمیکنیم، کودک گیج میشود که کدام پیام ما درست است؟ آنچه میگوییم یا آنچه انجام میدهیم؟ دزدی بچهها بهخصوص برای والدین نگرانکننده است چون ممکن است کودک خارج از منزل این کار را انجام دهد و به مالکیت و حقوق دیگران احترام نگذارد. دزدی و دروغگویی ۲ رفتار شایع ولی نامناسب در بچههای سنین مدرسه هستند، شکلهای شدید این رفتار میتواند مطرحکننده یک مشکل روانشناختی جدی باشد. دزدی در کودکان، بیشتر در سنین ۸-۵ سالگی دیده میشود و در پسران شایعتر از دختران است.
● چرا کودک دزدی می کند؟
گرچه ما به فرزندانمان میآموزیم دزدی رفتار درستی نیست، اما بچهها به دلایل مختلف دزدی میکنند:
۱ گاهی کودک میخواهد مهارت و تردستی خود را به دوستان و خانواده نشان دهد و بهخصوص اگر برای رفتارهای مثبت و خوبش از طرف خانواده بازخوردهای مناسب نگرفته باشد، ممکن است به رفتارهای منفی متوسل شود تا جلب توجه کند.
۲ ممکن است کودک ترس از نیاز و وابستگی به دیگران داشته باشد و بخواهد به شخص دیگری نیازمند باشد در نتیجه آنچه را که لازم دارد، بردارد.
۳ در سنین مدرسه دزدی یک مشکل جدی است اما گاهی در نتیجه فشار گروه و همسالان انجام میشود و نیاز کودک به اینکه خودش را با دوستانش هماهنگ کند و پذیرفته شود. درواقع او میخواهد با این کار دوستانش را بخرد.
۴ بچههایی که مکرر دزدی میکنند، ممکن است در اعتماد به دیگران و ایجاد روابط صمیمی و نزدیک مشکل داشته باشند. آنها به جای آنکه احساس گناه و ناراحتی از رفتارشان داشته باشند، دیگران را سرزنش یا از آنها انتقاد میکنند و میگویند چون چیزی را که میخواستم به من نداد و من هم نیاز داشتم آن را برداشتم.
۵ برخی کودکان که اختلال سلوک و رفتارهای ضداجتماعی دارند، در کنار سایر رفتارهایی که به حقوق دیگران و جامعه آسیب میرساند، دزدی هم میکنند.
● کی باید از روانشناس کمک خواست؟
۱ وقتی کودک مدام دزدی میکند.
۲ بچه بزرگترشده و دزدی میکند و احساس بدی نسبت به کارش ندارد.
۳ علاوه بر دزدی، مشکلات رفتاری دیگری مانند دروغگویی، اذیت و آزار حیوانات، پرخاشگری و خشونت، آتشافروزی، غیبت از مدرسه، فرار از خانه و... وجود دارد.
● چه کار باید کرد؟
۱ به او بگویید دزدی کار بد و اشتباهی است. بهطور واضح و روشن بگویید به هیچوجه این رفتار در خانواده و جامعه شما پذیرفتنی نیست.
۲ کمک کنید تا کودک شیء دزدیدهشده را حتما به شخص مربوطه برگرداند یا خسارت و قیمت آن را بپردازد.
۳ مطمئن شوید که در هر حال کودک از این دزدی سود و استفاده نبرده است.
۴ از سخنرانی بپرهیزید؛ کودکتان را دزد، دروغگو، شرور و آدم بد خطاب نکنید و در مورد آینده او پیشبینیهای منفی نکنید (مثل تخممرغ دزد بالاخره شتر دزد میشه و...).
۵ با دزدی و دروغگویی بچههای بالای ۳ سال، برخورد کنید. نادیده گرفتن و بیان حرفهایی مانند اینکه «انگار خونمون جن داره و جن از توی کیفم پول برداشته» پاسخ و واکنش مناسبی نیست.
۶ بچهها گاهی واقعا در برخی سنین نمیتوانند تفاوت بین درست و غلط را تشخیص دهند. پس مهم است که والدین با رفتار و منش خود الگوی مناسبی برای آنها باشند تا از بروز بسیاری رفتارهای منفی پیشگیری کنند.
۷ در مورد اهمیت صداقت در خانه صحبت کنید.
۸ به جای دزدی و دروغگویی رفتارهای درست را به کودک پیشنهاد کنید، مثلا اگر کودک شما از کیفتان پول برمیدارد و در مدرسه خوراکی میخرد، برای انجام کارهای خوب و مناسب، خوراکیهای موردعلاقهاش را به عنوان تشویق انتخاب کنید یا اگر پول برمیدارد و به گیمنت میرود تا بازی رایانهای انجام دهد، شاید بتوانید این امکان را در منزل بهوجود آورید یا طی یک برنامهریزی مناسب و قانون گذاشتن به او بگویید چنانچه تکالیفش را راس ساعت مشخصی تمام کند، به او اجازه میدهید به گیمنت برود.
۹ میتوانید برای خرج پول توجیبی او مدیریت مناسبتر انجام دهید. شاید اگر به بچههایی که ماهاانه یا هفتگی پول توجیبی میگیرند و سریع آن را خرج میکنند، روزانه پول بدهید و برای تشویق کارهای مثبت آنها نیز پول جایزه بدهید، بتوانید مشکل را کمتر کنید.
۱۰ سعی کنید عواقب و پیامد رفتارهای منفی کودک متوجه خود او شود نه شما. بسیاری از والدین درواقع خودشان برای کارهای منفی کودک تنبیه میشوند و همیشه دانسته یا نادانسته عواقب کار کودک را به جان میخرند و از آنجا که کودک همیشه نجات مییابد و پیامدی متوجهاش نمیشود و مسوولیت کارهایش بر دوش دیگران میافتد، رفتارش را ادامه میدهد. پس اگر کودکی از مدرسه یا جایی دزدی کرده است، باید کمکش کنید تا خودش چیزی را که دزدیده برگرداند، معذرتخواهی کند و خسارت آن را بپردازد.
