Liver یا کبد از اندام های حیاتی در مهره داران و برخی دیگر از جانداران به شمار می رود و بعد از پوست بزرگترین عضو بدن است که در انسان در زیر پرده دیافراگم قرار گرفته است.۸۰ درصد سلول های کبدی را هپاتوسیت ها (Hepatocytes) تشکیل می دهند.
هپاتوسیتها، سلول های بزرگی هستند با یک یا دو هسته که هسته آنها درشت، کروی، روشن و دارای هستک مشخص است. سلول های کبدی یکی از پرکارترین سلول های بدن هستند که هر سلول به تنهایی هم به عنوان یک غده مترشحه داخلی و هم به عنوان یک غده مترشحه خارجی عمل می کند. با میکروسکوپ الکترونی، سلول کبدی دارای شبکه آندوپلاسمی دانه دار و صاف بسیار گسترده، دستگاه گلژی توسعه یافته، ریبوزوم های آزاد، میتوکندری های فراوان و لیزوزوم می باشد. سطوحی از سلول کبدی که در مجاورت سینوزوئیدها قرار دارند حاوی میکرویلی های متعددی هستند و سطح تماس هپاتوسیت با خون را افزایش می دهند. سطحی از هپاتوسیت که در مجاورت هپاتوسیت دیگر قرار دارد دارای فرورفتگی ناودان مانندی است که کانالیکول صفراوی را بوجود می آورد. هپاتوسیت ها چربی و قند را ذخیره می کنند.
علاوه بر این تهیه آلبومین، پروترومبین و فیبرینوژن به عهده هپاتوسیت هاست. سلول های کبدی در بدن اعمال زیادی را انجام می دهند.
اعمال سلول های کبدی- پروتئین سازی: سلول های کبدی پروتئین های متعددی را سنتز و بطور مداوم به خون ترشح می کنند که از جمله آنها می توان آلبومین، پروترومبین، فیبرینوژن لیپوپروتئین ها و هپارین را نام برد.
▪ ذخیره سازی: سلول های کبدی قادر به ذخیره سازی مواد مختلفی می باشند که از جمله آنها می توان به تری گلیسریدها، گلیکوژن و ویتامین ها اشاره کرد. تجمع چربی زیاد در هپاتوسیت ها باعث پیدایش شرایطی به نام کبد چرب می گردد که قابل برگشت است.
▪ اعمال متابولیک: از مهمترین اعمال متابولیک سلول های کبدی، گلوکونئوژنز یا تبدیل چربی ها و اسیدهای آمینه به گلوکز و دامیناسیون اسیدهای آمینه برای تولید اوره است.
▪ سم زدایی: سلول های کبدی با استفاده از آنزیم های شبکه آندوپلاسمی صاف خود و به طرق اکسیداسیون و متیلاسیون، مواد متعددی نظیر الکل، استروئیدها، باربی توراتها را غیرفعال می سازند.
▪ ترشح صفرا: تولید و ترشح صفرا از اعمال خارجی کبد است. مهمترین اجزای تشکیل دهنده صفرا، علاوه بر آب و الکترولیت ها، اسیدهای صفراوی و بیلی روبین را می توان نام برد. بیلی روبین از تجزیه هموگلوبین که به صورت غیر محلول در آب و خون وجود دارد، توسط هپاتوسیت ها گرفته شده و به صورت محلول در آب درآمده و به کانالیکول های صفراوی ترشح می شود.
▪ترمیم کبد: سلول های کبدی دارای عمری طولانی هستند و قدرت ترمیم فوق العاده ای دارند. با وجود این قدرت ترمیم کبد در انسان محدود است. عاملی که تقسیم سلول های کبدی را پس از رسیدن به حجم اصلی خود مهار می کند، کالون (Chalone) نامیده می شود. کالون تولید شده در هر عضو متناسب با تعداد سلول های تشکیل دهنده آن عضو است.
کبد دارای۴ لوب جداگانه است که با یک بافت پیوندی بسیار نازک به نام کپسول گلیسون احاطه شده است.
● اجزای کبدی
▪ فضای پورت (Portal Space) : فضای سه گوشی است که در رئوس لوب های مجاور دیده می شود. هر فضای پورت پر از بافت همبند و حاوی شریان، ورید و مجرای صفراوی است. ورید موجود شاخه ای از ورید باب و شریان موجود شاخه ای از شریان هپاتیک است. مجرای صفراوی، صفرای مترشحه توسط سلول های کبدی را دریافت می کند.
▪ صفحات کبدی: سلول های کبدی در هر یک از لوب ها بهم پیوسته و صفحاتی را تشکیل داده اند که به صورت شعاعی از مرکز به محیط کشیده شده اند. صفحات کبدی توسط سینوزوئیدها از یکدیگر جدا شده اند. هر سلول در دو سطح خود با هپاتوسیت های مجاور و در سطح دیگر با سینوزوئیدها در تماس است.
▪ سینوزوئیدهای کبدی (Hepatic Sinussolid) : سینوزوئیدها، کانال های عروقی وسیعی به قطر۳۰-۱۰ میکرومتر می باشند که در حد فاصل صفحات کبدی قرار گرفته اند. خون را از شریان ها و وریدهای توزیع کننده دریافت و در مرکز لوب ها به ورید مرکزی تخلیه می کنند.
▪ ورید مرکزی (Central Vein) : در وسط هر لوب قرار گرفته و خون سینوزوئیها را دریافت می کند. از نظر ساختمانی سلول های آندوتلیال پوشاننده ورید مرکزی بوسیله الیاف رتیکولر پشتیبانی می شوند.
▪ عروق خونی کبد- سیستم وریدی کبد: ورید باب یا پورت که۷۵ درصد خون کبدی را تامین می کند حاصل مواد غذایی جذب شده در دستگاه گوارش می باشد. این ورید از ناف کبد وارد و انشعابات آن در فضای پورت، وریدهای پورتال یا بین لبولی نامیده می شوند و انشعاب وریدهای پورتال در محیط لوب ها منتشر شده و وریدهای توزیع کننده را بوجود می آورند. از وریدهای توزیع کننده انشعاباتی به نام وریدچه های ورودی خارج و به سینوزوئیدهای کبدی منتهی می شود. خون سینوزوئیدها به ورید مرکز لبولی تخلیه می گردد. از بهم پیوستن این وریدها، وریدهای تحت لبولی بوجود می آید. از بهم پیوستن این وریدها هم ورید کبدی بوجود می آید که آن نیز بنوبه خود، خون را به بزرگ سیاهرگ زیرین می ریزد.
▪ سیستم شریان کبدی: شریان کبدی که شاخه ای از شریان سیلیاک می باشد، خون اکسیژن دار را به کبد حمل می کند. شریان کبدی نیز از ناف کبد وارد و انشعابات آن مسیر ورید پورتال را طی کرده و انشعابات نهایی آنها شریانچه های ورودی را بوجود می آورند که خون خود را به درون سینوزوئیدها می ریزند. در سینوزوئیدها خون شریانی و وریدی مخلوط شده و به ورید مرکزی تخلیه می شود.
ناف کبد محل ورود رگهای خونی و خروج صفرا است. و دو نوع جریان خون دریافت می کند. مقدار زیاد آن از طریق ورید باب (از روده، معده و طحال) وارد کبد می شود و مقدار خیلی کمی خون از طریق شریان کبدی به کبد می رسد.
فضای پورت شامل ورید باب، شریان کبدی و مجرای صفراوی است. علاوه بر این رگ های لنفی و اعصاب نیز در این ناحیه دیده می شود. از جمله بیماری های کبد می توان یرقان و سیروز کبدی را نام برد.
▪ یرقان: اختلال در ترشح با دفع صفرا باعث افزایش بیلی روبین خون و بروز بیماری یرقان می گردد. اگر بیماری یرقان در اثر آسیب سلول های کبدی بروز نماید یرقان هپاتیک نامیده می شود. ولی اگر از انسداد مجاری صفراوی مثل تشکیل سنگ های صفراوی یا پیدایش تومور ناشی شود آن را یرقان انسدادی می نامند. در صورتی که به علت همولیز زیاد گویچه های قرمز مقدار بیلی روبین تولید شده به حدی باشد که کبد نتواند همه بیلی روبین را به صورت محلول در آورده و دفع نماید، یرقان را یرقان همولیتیک گویند.
▪ سیروز کبد: این بیماری نتیجه از بین رفتن بافت کبدی و جانشین شدن آن توسط بافت پیوندی است که در آن کبد سفت است. علت سیروز کبد استعمال مشروبات الکلی، اختلال مزمن و طولانی دستگاه گوارش و آتروفی حاد زرد کبد است. سیروز کبد با بی اشتهایی، اختلال در عمل هضم، نفخ شکم، خارش پوست و یرقان شروع می شود. گاه خونریزی مری و استفراغ نخستین علامت سیروز کبد را تشکیل می دهد. جهت متوقف ساختن پیشروی بیماری پرهیز غذایی و دادن ویتامین مفید است.
مصرف زیاد انرژی باعث خواهد شد کبد نتواند سوخت و ساز طبیعی را انجام دهد و در نتیجه انرژی اضافی به صورت چربی در کبد ذخیره شود.
کبد چرب غیرالکلی یک التهاب کبدی است که در اثر تجمع بیش از اندازه چربی در بافت کبد ایجاد می شود.
تجمع بیش از حد چربی در کبد، گاه باعث اختلال در فعالیت طبیعی بافت کبد شده که می تواند سیر پیشرونده پیدا کند و باعث نارسایی کبد و یا سیروز کبدی شود.
اگر چه علت اصلی بیماری کبد چرب مشخص نیست، ولی به نظر می رسد این بیماری ارتباط نزدیک با برخی بیماری های متابولیک از جمله چاقی، افزایش کلسترول و تری گلسیرید خون و دیابت داشته باشد. در درمان کبد چرب، کنترل این بیماری های زمینه ای بسیار مؤثر است.
این بیماری اغلب افراد را در سنین میانسالی مبتلا می کنند. اکثر بیماران از افزایش وزن و چاقی بویژه چاقی شکمی رنج می برند. همچنین می توانند دچار افزایش چربی های خون بوده یا از مبتلایان به دیابت باشند از آنجا که در سال های اخیر شیوع بیماری های متابولیک و چاقی در جوانان افزایش قابل توجهی یافته است، جوانانی که با بیماری کبد یا چاقی به پزشک مراجعه می کنند کم نیستند.
افزایش چربی در بدن که معمولاً با چاقی شکمی همراه است، به همراه افزایش چربی های خون و افزایش فشار خون، همه از علائم مجموعه ای از اختلالات بنام سندروم متابولیک هستند که این سندروم دقیقاً وابسته به مقاومت انسولین است.
● علائم و شیوع بیماری
از آنجا که این بیماری سیر پیشرونده دارد می تواند در مراحل اولیه بدون علامت باشد تا زمانی که تاثیرات منفی بر عملکرد کبد ایجاد نماید. در آن زمان علائمی از قبیل احساس ضعف، خستگی و کاهش وزن بروز می کند.
با توجه به شیوه زندگی اعم از نوع تغذیه و فعالیت بدنی، شیوع این بیماری در کشورهای در حال توسعه به ویژه در جامعه شهری افزایش چشمگیری داشته است.
شیوع بیماری کبد چرب با افزایش سن، سیر صعودی می یابد. شیوع این بیماری در آقایان دو برابر خانم ها می باشد که با افزایش سن، میزان شیوع در خانم ها به آقایان نزدیک می شود، به ویژه پس از یائسگی، شیوع بیماری کبد چرب در خانم ها سیر فزاینده ای دارد.
● عوامل تاثیرگذار در اختلالات کبدی
علاوه بر افزایش چربی در بافت کبد که بر روی فعالیت طبیعی کبد تاثیر می گذارد، عوامل دیگری نیز بر عملکرد طبیعی سلول های کبدی تاثیرگذارند، از آن جمله:
- مقاومت به انسولین: بدین معنا که بدن نمی تواند قند را به طور طبیعی مورد استفاده قرار دهد. به طور طبیعی لوزالمعده پس از خوردن مواد قندی، با ترشح هورمون انسولین سعی می نماید که قند اضافی موجود در خون را به سلول های عضلانی و کبد وارد نماید. در وضعیت مقاومت به انسولین، حساسیت گیرنده های سلولی انسولین کاهش می یابد، در نتیجه بدن برای ثابت نگه داشتن سطح قند خون نیاز به انسولین بیشتری خواهد داشت در صورت ادامه این روند، در نهایت میزان قند خون افزایش یافته و فرد مبتلا به دیابت می گردد.
- تغییر در روند تولید چربی در بافت کبد و نحوه عملکرد کبد در برابر چربی هایی که از روده به کبد منتقل می شوند.
- عمل های جراحی که مسیر معده، یا روده و یا هر دو را کوچک می نمایند، از قبیل عمل جراحی بای پس روده.
- استفاده طولانی مدت از لوله های روده ای برای تغذیه که معمولاً پس از عمل جراحی استفاده می شوند.
استفاده از برخی داروها نظیر؛ داروی قلبی، کورتون، استروژن های صنعتی و بعضی از داروهای کنترل کننده سرطان.
● منابع گیاهی مفید برای کبد
نعناع، کاسنی، انجیر، آب انگور، توت فرنگی، هویج، آب سیب، آب لیمو، پوست مرکبات، شلغم، انگور فرنگی و دم کرده برگ توت فرنگی برای کبد بسیار مفید هستند.
توضیه های تغذیه ای برای سلامت کبد:
- از مصرف نیکوتین، الکل، کافئین پرهیز کنید.
- از منابع غذایی پتاسیم نظیر موز، کشمش، آلو، بادام و انواع سبزیجات بیشتر استفاده کنید.
- از گوشت قرمز، قند ساده و غذاهای سرخ شده کمتر استفاده کنید.
- آب هویج، آب چغندر و سبزیجات خام بیشتر مصرف کنید.
- از مصرف کره، مارگارین، روغن جامد و حیوانی پرهیز کرده به جای آن از روغن مایع استفاده کنید.
- ویتامین K برای جلوگیری از سیروزکبدی مناسب است.
- از مصرف زیاد ویتامین A پرهیز کنید. بدین منظور نباید روغن کبد ماهی زیاد مصرف شود بهتر است از منابع ویتامین A مانند هویج، زرد آلو، طالبی و... استفاده شود.
