کی از نفس می‌افتد این قلیان؟!

از لابلای دود غلیظی که همه جا را گرفته، دارم به عکس شاه قاجار نگاه می‌کنم که روی شیشه قلیان در حال لبخند زدن است و شاید پیش خودش به میراثی که برای جوانان امروز به یادگار گذاشته افتخار می‌کند.... ● راستی این قلیان دارد با ما چه می‌کند؟! یکی از عواملی که در چند سال اخیر موجب همه‌گیری مصرف قلیان در بین جوانان شده است، تصور بی‌زیان بودن استعمال آن است. دکتر انوشیروان محسنی بندپی، ‌عضو کمیسیون بهداشت مجلس، در این مورد می‌گوید: «در حال حاضرتصور غلطی در جامعه حاکم شده که مضرات سیگار بیش از قلیان است و همین مساله باعث شده که قلیان کم‌کم جای خود را در بین خانواده‌ها باز کند. ما وقتی آثار سوءسیگار و قلیان را با هم مقایسه می‌کنیم، می‌بینیم که آثار سوء و عوارض قلیان نسبت به سیگار به مراتب بیشتر است. متاسفانه با توجه به رواجی که قهوه‌خانه‌های سنتی در جامعه پیدا کرده، به تدریج همه‌گیری مصرف آن به رده‌های سنی جوانان و نوجوانان نیز کشیده شده و این مساله کم‌کم در حال تبدیل شدن به یک فرهنگ است.» ● والدین بی‌خبر یکی دیگر از عواملی که در گسترش مصرف قلیان در این سال‌ها موثر بوده، تاییدی است که از سوی برخی والدین برای بی‌خطربودن قلیان وجود دارد. دکتر محسنی بندپی در این مورد عنوان می‌کند: «والدین در مورد سیگار، حساسیت‌های خاصی دارند اما این حساسیت نسبت به قلیان در خانواده‌ها و در جامعه ایجاد نشده تا بتواند یک حالت پیشگیرانه یا بازدارنده ایجاد کند.» دکتر محمدرضا معدنی، معاون اجرایی جمعیت مبارزه با استعمال دخانیات ایران نیز در مورد می‌افزاید:«این فرهنگ از دوران قدیم بین ایرانیان مرسوم بوده که کوچک‌ترها هیچ‌گاه در حضور والدین و بزرگ‌ترها لب به سیگار نمی‌زدند و اگر هم گاهی این اتفاق می‌افتاد با برخورد شدید والدین روبه‌رو می‌شدند. حالا این وضعیت را با مصرف قلیان مقایسه کنید. خانواده‌ها با ناآگاهی از اثرات زیان‌بار قلیان، اکثرا خود برای اولین بار مصرف آن را به فرزندان خود تعارف می‌کنند و تا وقتی این فرهنگ غلط در بین خانواده‌ها وجود داشته باشد نمی‌توان مصرف این ماده را محدود کرد. ● قانون بی‌اثر یادمان هست که چند سال پیش قانونی برای منع مصرف قلیان در اماکن عمومی و قهوه‌خانه‌ها به تصویب رسیده بود و مدتی نیز به اجرا در آمد ولی در نهایت... نایب‌رییس کمیسیون بهداشت مجلس در توضیح این موضوع عنوان می‌کند:«باوجود اینکه قانون‌گذار در مورد قلیان مصوبه صادر کرده بود، متاسفانه با دستور رییس‌جمهور این بند راکد و اجرای آن متوقف شد. در این قانون وزارت بهداشت و ستاد کشوری مبارزه با دخانیات مکلف بودند که قلیان را از اماکن عمومی جمع‌آوری کنند ولی عده‌ای به بهانه اینکه کار خود را از دست می‌دهند در این مورد اعتراض داشتند.» ● ... و اما خطر مهندس حمید عرب‌زاده، مدیر بررسی علت حریق و حوادث آتش‌نشانی تهران در مورد خطرات استفاده از قلیان این‌طور می‌گوید:«به جا ماندن زغال و ریختن آن از سر قلیان می‌تواند موجب ایجاد حریق و آتش‌سوزی شود. حتی بعد از مصرف نیز خاکستر به جا مانده از آتش قلیان که در بسیاری موارد بدون ملاحظه دور ریخته می‌شود می‌تواند موجب آتش‌سوزی شود.» وی در مورد حریق‌هایی که به این دلیل به وجود آمده به آتش‌سوزی قهوه‌خانه سنتی ایجادشده در مجموعه سعد‌آباد اشاره می‌کند و می‌گوید:«این موارد در بسیاری از قهوه‌خانه‌های دیگر هم به وجود آمده و خسارت‌های فراوانی را به مردم وارد کرده است.» مهندس عرب‌زاده در مورد خطرهای دیگر مربوط به استفاده از قلیان نیز عنوان می‌کند:«گاز مونواکسیدکربن که در گذشته از آن با نام گاز کرسی یاد می‌شد نیز از دیگر خطرات قلیان است. مونواکسیدکربن گازی بدون رنگ و بو است که به شدت خطرناک است و تنفس آن می‌تواند موجب مسمومیت و مرگ شود. در محیط‌هایی مثل قهوه‌خانه‌ها که یک محیط بسته است و تعداد مصرف‌کننده‌های قلیان نیز در آن زیاد است، تجمع گاز مونواکسیدکربن می‌تواند خطرات زیادی را به دنبال داشته باشد.» وی همچنین در خصوص خطرات استفاده از قلیان در منازل نیز می‌گوید: «بدون‌شک استفاده روزافزون از این وسیله که میراث نامطلوب دوره قاجار است، می‌تواند خطرات بیشتری را در آینده برای ما به ارمغان بیاورد. حجم زیاد و نامتعادل بودن این وسیله می‌تواند هر لحظه با یک برخورد کوچک به یک آتش‌سوزی منجر شود. اگرچه آمار حریق در این مورد در آتش‌نشانی‌ها کم است ولی این به معنای بی‌خطر بودن آن نیست. بیشتر آتش‌سوزی‌های به وجود آمده در این مورد به صورت محدود بوده و توسط خود افراد مهار شده و در مورد آن نیاز به حضور آتش‌نشانی نبوده است.» دکتر محسنی نیز خطرات استعمال قلیان را از بعد دیگری مورد بررسی قرار می‌دهد: «خطر قلیان از دو سو جامعه را تهدید می‌کند، اول اینکه طبق بررسی‌های WHO مضرات مربوط به قلیان به مراتب بیش از سیگار است و بعد هم اینکه این ماده در حال حاضر گریبان‌گیر نسل جوان و نوجوان‌ها شده است، در صورتی که درگذشته مصرف آن تنها محدود به رده‌های سنی بالا می‌شد.» ● فرهنگی دیگر دکتر محسنی می‌گوید: «در حال حاضر استفاده از قلیان به صورت جلوه‌ای از مد و به روز بودن در آمده است. هنگامی که فردی برای خوردن چای وارد قهوه‌خانه می‌شود در کنار آن با قلیان و انواع و اقسام طعم‌ها روبه‌رو می‌شود. وقتی والدین در جریان کار قرار بگیرند و در آن قسمت کمی کار فرهنگی انجام شود، می‌تواند حالت پیشگیرانه داشته باشد ولی در حال حاضر وقتی یک جوان یا نوجوان از خانه بیرون می‌رود، می‌تواند در همه‌جا به قلیان دسترسی داشته باشد. ضمن اینکه بسیاری از خانواده‌ها این اجازه را به جوان نمی‌دهند که قلیان را در منزل استفاده کند؛ عرضه محدود از عواملی است که می‌تواند ما را در جهت پیشگیری از مصرف دخانیات یاری کند.» وی عنوان می‌کند: «دلایل متعددی برای بازگشت به شرایط دوره قاجار وجود دارد:بی‌کاری‌، مسایل فرهنگی، کمبود برنامه‌های تفریحی و نشاط‌آور و بسیاری از مسایل دیگر در این مساله دخیل است. حقیقت این است که ما روی این موضوعات کم کار کرده‌ایم‌ و باعث شده‌ایم که بستر مثبتی در گرایش افراد به مسایلی مثل قلیان به وجود بیاید. وقتی جوانی شاغل باشد کمتر زمانی برای توجه به قلیان خواهد داشت. اگر جوان به موقع و در شرایط مطلوب ازدواج کند نیز از قلیان، دور خواهد افتاد. ضمن اینکه قبح قلیان در جامعه ما وجود ندارد و اکثر تولیدات ما در مورد قانون و تنباکو داخلی است و می‌توانیم آن را با نیکوتین کمتری تولید کنیم. پر کردن اوقات فراغت و ایجاد اشتغال برای جوانان عامل دیگری در کنترل مصرف قلیان است. رسانه‌ها نیز در این مورد تاثیرگذار هستند. بسیاری از مردم و حتی دست‌اندرکاران گمان می‌کنند زیان قلیان از سیگار کمتر است و آگاهی‌رسانی در این مورد بر عهده رسانه‌هاست.