به طور کلی، در نگاهی جریان شناختی، انقلابها را در سه سطح؛ عوامل به وجود آورنده انقلاب، دوران خیز انقلابی و پیامدهای آن مورد تحلیل و بررسی قرار می دهند . اکنون که سه دهه از وقوع انقلاب اسلامی گذشته است، فرصت آن است که به طور تفصیلی به بررسی پیامدهای آن پرداخت و از آنجا که مهمترین خصیصه انقلاب اسلامی ایران؛ دینی بودن آن است و در موازات این مطلب، دین همیشه در پی تبلیغ و اشاعه خود برای نجات و رهایی و سعادتمندی بشر است. در نتیجه، اشاعه انقلاب، در میان سایر مولفه های پیامدهای آن اهمیت بسزایی داشته که می توان از آن در مفهوم «صدور انقلاب» یاد کرد . البته جریانهای به وقوع پیوسته در لبنان و فلسطین و عراق از سال ۲۰۰۰ به بعد، از لحاظ معرفتی و تحلیلی دارای تمایزات اساسی است و از این رو، در این پژوهش گنجانده نمی شود .
در این مقاله، عقیده بر این است که جهت تبیین واقع بینانه علل تحرک و تشدید موج اسلام گرایی سیاسی دهه ی ۱۹۸۰م. گذشته از نظام فکری و عقیدتی خاص اسلام ، متغیراساسی که نقش عمده ای در تشدید، گسترش واحیای جنبش های اسلامی و مشارکت فعالان و مومنین در آن ایفا کرده، انقلاب اسلامی مردم ایران است. فرض بر این است که نظام عقیدتی اسلام ، علت عمده شکل گیری جنبش های اسلامی است. انقلاب اسلامی، به لحاظ ایدئولوژی نهفته در آن و همچنین اصول و ماموریت هایی که برای معتقدان خود فراهم کرد. اما این زمینه به صورتی بالقوّه و پتانسیلی در ذهن و مخیّله ی اسلام گرایان نهفته بود و نیاز به عاملی داشت که آن را به صحنه ی عملی زندگی اجتماعی هدایت کند. این عامل، با وقوع انقلاب اسلامی وبه واقعیت پیوستن تئوری سیاسی اسلام هویدا شد. به عبارت دیگر، با وقوع انقلاب اسلامی، اکنون اسلام گرایان الگویی عملی از اجرای اصول و حکومت اسلامی پیش روی خود داشتند. همچنین رهاورد دیگر انقلاب اسلامی این بود که افتخار ،اعتماد وعزّت نفس مسلمانان را افزایش داد.
یک رژیم انقلابی ، زمانی در پی صدور انقلاب و و اصول وارزش های آن به جهان خارج بر می آید که ادعای جهان شمولی داشته باشد واین در صورتی امکان پذیر است که ایدئولوژی مبتنی بر فلسفه ی سیاسی و اجتماعی ـ که این فلسفه به طور مطلق و عام پذیرفته شده باشدـ به مثابه ی نسخه ای تلقی شود که قابلیّت تجویز برای ظرفیت ها ی مکانی و زمانی دیگر را داراست.
نکته قابل توجه دیگر در زمینه ی علل ظهور پدیده ی انقلاب ـ و به تبع آن انقلاب اسلامی ایران ـ تاثیری است که پدیده ی سیاسی بر محیط های مجاور خود به صورت طبیعی می گذارد. این امر نیز از آن جایی ناشی می شود که تحولات سیاسی در کشورها منجر به عکس العمل متقابلی از سوی دیگر کشورها می شود .
در راستای ارائه ی تصویر کلّی از پدیده ی انقلاب اسلامی در ایران، به برّرسی مقوله ی صدور انقلاب اسلامی از دید امام خمینی ـ با تکیه بر گفته های امام در این زمینه ـ باید توجه کرد. امام، پیرامون ضرورت صدور انقلاب اسلامی می فرمایند: نهضت اسلامی در یک زمینه نمی تواند محصور باشد.انقلاب باید در تمام جهان صادر شود چرا که انقلابی اسلامی است.
در راستای ترسیم یک الگو برای زیر بنای فلسفی وتئوریک صدور انقلاب اسلامی، می توان سه الگو را از هم تفکیک کرد : اول الگویی که اعتقاد به بهره گیری یک ملت از همه ی امکانات برای زندگی و نمو در جامعه ی بین المللی دارد که نتیجه ی تبعی آن صدور انقلاب در راستای کسب قدرت برای ایرانیان می باشد و هدف از حکومت اسلامی اجرای منویات ودستورات خدا در سراسر جهان است.
الگوی دیگر بر این مبناست که باید رفع عسرت و فقر مردم داخل کشور را ، در اولویّت قرار داد.از آن پس اگر امکاناتی ماند، باید به صدور انقلاب نیز پرداخت. اما تز آخر می گوید که ملاک وحدت در امّ القری یا ملت واحد اسلامی، صرف نظر از مرزها وحدت در ادای وظیفه است و ولایت فقیه نیز اساس و جوهره ی تشکیل حکومت اسلامی است که وظیفه ی او یعنی حراست از ملت اسلامی کل ام القری را شامل می شود.
در مورد جنبش های اسلامی معاصر می توان به نظریاتی اشاره کرد : از جمله نظریه ی خورشید احمد، در ریشه یابی جنبش های اسلا می معاصرکه از نظر او تجدید حیات طلبی اسلامی ، پدیده ای است خاص دوران معاصر و محصول برخورد میان اسلام و غرب در دوران استعمار ، به گونه ای که رویارویی کنونی بین غرب و جنبش های اسلامی را نمی توان پدیده ای نهفته در درون اندیشه ی اسلامی و بنابر این دشمنی ذاتی اسلام وغرب دانست ، بلکه باید عکس العمل طبیعی مسلمانان در برابر تحقیر غرب دانست .
طبق نظر یه ادواری هرایر دکمجیان، جنبش های فکری ـ سیاسی اسلامی معاصر پدیده ای دوره ای هستد که در دوران خاص ظهور کرده و تحول یافته اند. در برابر هر سقوط در جهان اسلام یک جنبش فکری یا سیاسی رستاخیزی به وقوع پیوسته است که هدف آن احیای مجدّد دین اسلام بوده است. این حرکت ها ی رستاخیزی در شرایطی ظهور می کنند که جامعه ی اسلامی در یک محیط گسترده ی بحرانی گرفتار آمده است.
درتفسیر این آراء، نظام عقیدتی اسلامی را می توان علّت عمده ی شکل گیری جنبش های اسلامی و مشارکت اعضای آن در اقدامات جمعیی دانست که ماموریت ها ی خاصی را برای معتقدان به اصول اسلامی مشخص می کند و تلاش برای تحقق آن ها، بخش مهمی از تعهّدات مذهبی اسلام گرایان را تشکیل می دهد که این اصول عقیدتی ، اهداف سیاسی اصولی را برای اعضای آن نیز تعیین می کند. بر خلاف اندیشه ی کسانی چون علی عبدالرزاق و سعید عشماوی، اندیشه ی عدم تفکیک دین از سیاست، هنوز یک گرایش مسلط می باشد.
اصول گرایی اسلامی، را می توان حرکتی دانست مبتنی بر بازگشت به خویشتن دینی خود و تاکید بر هویت فراموش شده ی اسلامی و تلاشی در جهت اینکه تمام جنبه های زندگی روزمره همچون سیاست ،اقتصاد ،قانون وآداب اجتماعی بر محور آموزه های دینی اسلام جهت گیری شود. آنچه موجب تفاوت بنیاد گرایی اسلامی و درنتیجه خطرناک بودن آن می شود ، برداشت سیاسی و اید ئولوژیک آن از اسلامی است که به مثابه ی گزینه ای است در مقابل ایدئو لوژی های غربی و سوسیالیستی .
اصول گرایی اسلامی ، مفروضات فلسفی دموکراسی غرب را که حاکمیت مردم باشد ، رد می کند . مردم در چارچوب اجتماعات شریعت ، دارای اقتدار هستند . سیاست نیز وسیله ای برای استقرار نظام عادلانه ی مشخص شده به وسیله ی قرآن وسنت است .
وجه تمایز انقلاب اسلامی از سایر جنبش ها ی اسلامی معاصر، یک منظومه ی فکری یا نظامی از اندیشه است که به دنبال یافتن راه حلی برای مشکلات جامعه ی اسلامی بوده است.
مبانی رویکرد بین المللی اصولگرایی اسلامی را می توان به شرح ذیل فهرست کرد :
۱) جهانی بودن اسلام یا حقیقت مطلق که می بایست در عمل پیدا شود و به اجرا درآید.
۲) جاهلیت جهان یا حقیقت جزیی بالفعل، که باید از آن رهایی یافت.
۳) جهاد ومبارزه؛ به عنوان راهی برای پایان دادن به حقیقت جزیی بالفعل یعنی جاهلیت جهانی .
۴) صلح؛ به عنوان شیوه ی عملی عینیت بخشی به حقیقت مطلق و نتیجه ی آن.
تحولات سیاسی انقلاب اسلامی بیش از هر کشور دیگری در کشور های حوزه ی خلیج فارس و خاور میانه ی مر کزی سر منشاء یک روند تحول بر جنبش های اسلامی از درون و بیرون گردید. ایده های انقلاب اسلامی بیش از هر منطقه ای در عراق تاثیر گذار شد و در برخورد بین گروه های مذهبی شیعه و دولت بعث برای نخستین بار در تاریخ ، حرکتی رادیکالی بعد از باز گشت رهبر انقلاب به تهران نمود پیدا کرد.
کشور عربستان نیز با چالش های چند جانبه ای که در این کشور ظهور کرد رو به رو شد . بعد جدیدی به چالش گذشته افزوده شد و آن چالش مذهبی ، ایدئولوژیکی و عملی برای مشروعیت دادن به حاکمیت سعودی بود .
در کویت بعد از وقوع انقلاب ، مجموعه ای از بمب گذاری ها و فعالیت های ضد دولتی انجام گرفت و ترس از شدت یافتن فعالیت ها و تحرکات بنیاد گرایی اسلامی ، به ویژه اقلیت شیعه ، همواره از نگرانی های عمده ی این ممالک بوده است .
در این دوره فلسطین شاهد حرکت های منسجم و بزرگ بیداری دینی به عنوان بخشی از نهضت عمومی اسلامی منطقه بود . انقلاب اسلامی ایران موجب شد نگریستن به قضیه ی فلسطین از یک دیدگاه اسلامی ممکن شود که این دیدگاه را جنبش جهاد اسلامی به عنوان یک الگو برای خود پذیرفته بود.
بازگشت تشیع به لبنان؛ قبل از انقلاب اسلامی ایران نیز تا حدودی در چار چوب ایرانی کردن روحانیت و تقویت روابط میان روحانیت و تقویت روابط آنها با لبنان شد . در این زمینه ملموس ترین پدید ه ی متأثر از انقلاب اسلامی، سازمان حزب الله لبنان است .
مثالهای بالا تنها جزئی ناچیز از تاثیرات فراوان و در سطوح مختلفی از طرف انقلاب اسلامی بوده که به واقع می توان از آن به صدور انقلاب تعبیر کرد. هرچند برای اثبات این مدعا و به ترازوی تحلیل گذاردن آن نیاز به مثالها و نیز به موازات آن ابعاد تئوریک جزئی تری نیز هست اما از آنجا که این تحلیل به دلیل چند جانبه بودن و داشتن سطوح مختلف با در نظر رفتن زمینه های گوناون بحث طولانی و دقیقی را می طلبد که در حوصله این نوشتار گنجاندن آن امری نا ممکن است به همین چند مثال در حیطه عمل اکتفا می نماییم .
به طور خلاصه می توان گفت انقلاب اسلامی ایران گرچه از مبانی اندیشه اسلامی نشأت گرفته است وحرکت های اسلامی قبل از آن نیز وجود داشت ، اما این انقلاب، از یک طرف توانست ایدئولوژی بالقوّه اسلام را به عرصه ی عمل برساند و ازطرف دیگر الگویی عملی برای جنبش های آرام اسلامی فراهم کند.
انقلاب اسلامی ایران، به لحاظ مبانی فکری خود وبه تبع آن احساس وظیفه ی فراگیر در امت اسلامی به منظور احیای اسلام و از این منظر که همه ی مسلمانان جهان وبالأخص مستضعفین را مخاطب خود قرار می دهد و سر و کار آن با فطرت انسانی است، میل به صدور دارد و در قالب یک الگو، چه بسا که این رسالت خود را انجام نیز داده است.
