از جمله مسائلی که در حوزه مربوط به امور زنان، مورد توجه و تاکید دین اسلام می باشد، مسئله «پوشش و حجاب بانوان» است. منادیان دفاع از حقوق زنان در جهان غرب، حجاب را شاخصی محدود کننده و موجب سلب حق آزادی زنان دانسته و با تفسیر نادرست از «آزادی زنان»، الزام و التزام به حفظ حجاب را، نوعی توهین به حیثیت و شرف انسانی زن به شمار آورده اند. به تعبیر شهید مطهری، «بزرگترین تیشه ای که به ریشه اخلاق زده شده، به نام آزادی، و از راه همین تفسیر غلطی است که از آزادی شده است.»۱() متاسفانه در جامعه ما نیز افرادی هستند که تحت تاثیر فرهنگ مبتذل غرب، بی بند و باری، برهنگی و شهوت بارگی زنان غربی را آزادی می پندارند و حجاب و عفاف اسلامی را مخالف آزادی زنان و مایه عقب افتادگی آنان می انگارند.
اسلام به عنوان یک دین جامع، احکام و ارزشهایی را متناسب با بینش خود، بر رفتارها و آداب فردی و اجتماعی زنان، از جمله حجاب و پوشش آنها حاکم کرده است. بنا به فرمایش استاد مطهری: «پوشش (و حجاب زن) در اسلام، این است که زن در معاشرت خود با مردان بدن خود را بپوشاند و به جلوه گری و خودنمایی نپردازد.»۲() بنابراین مقصود از حجاب اسلامی، آن نوع پوششی است که علاوه بر رعایت حدود شرعی پوشش در آن (تمام بدن به استثناء صورت و دو دست از مچ به پایین) با خودنمایی و جلب نظر نامحرمان همراه نباشد. مطابق این بیان، حجاب امری نیست که صرفا به موضوع پوشش مرتبط باشد، بلکه امری رفتاری نیز هست. با روشن شدن مفهوم حجاب از دیدگاه اسلام، می توان گفت، بدحجاب یا بی حجاب کسی نیست که حد واجب حجاب شرعی را رعایت نمی کند، بلکه ممکن است کسی این حدود را کاملا رعایت کند، ولی در عین حال وضع ظاهرش، نوع رفتارش با مردان، نوع سخن گفتنش، نوع راه رفتنش، حتی نوع نگاهش به افراد و اطرافش، و در یک کلام نوع رفتار ارتباطی او در اجتماع، به گونه ای باشد که توجه نامحرمان را به خود جلب نماید.۳() بنابراین خودداری زنان، از تبرج ،خودآرایی و جلوه گری در مواجهه با مردان نامحرم، از شاخصه های مهم حجاب اسلامی است؛ چنانکه خداوند می فرماید: «قل للمومنات یغضضن من ابصارهن و یحفظن فروجهن و لا یبدین زینتهن الا ما ظهر منها و لیضربن بخمرهن علی جیوبهن و لا یضربن بارجلهن لیعلم ما یخفین من زینتهن؛ به زنان با ایمان بگو چشم از نگاه به مردان اجنبی فرو بندند و فرج (عورت) های خویش را حفظ کنند و زینت خویش را جز آنچه پیداست آشکار نسازند و نیز دستور بده تا اطراف سرپوش های خود را بر گریبان و سینه های خود انداخته، آن را بپوشانند و هنگام راه رفتن پاهای خود را بر زمین نکوبند تا زینت های پنهانی شان معلوم شود»(نور۳۱/) .» در مورد این آیه، توجه به چند نکته ضروری است:
۱) مطابق نظر علامه طباطبایی، مراد از زینت، “مواضع زینت” است۴() که در این صورت لازمه پوشاندن زینت، پوشاندن بدن و لازمه آشکار کردن آن، آشکار نمودن بدن است. ابن منظور در لسان العرب می گوید: «زینت» اسم جامعی است برای هر آنچه که با آن زیبایی حاصل شود (چه زیبایی طبیعی و چه آلات و وسایل زیباسازی۵() مطابق این معنا، هنگامی که در آیه شریفه مورد بحث، عبارت «زینتهن: زینت زنان» ذکر شده، هم زیبایی های طبیعی آنها را شامل می شود؛ مثل: چهره، مو و اندام ها؛ و هم انواع زیورهای مصنوعی آنان را مثل گردنبند، دست بند و مانند آن.
۲) بنا بر قول مشهور میان مفسران، با جمله استثنائیه «الا ما ظهر منها»، تنها وجه (صورت) و کفین (دو دست از مچ به پایین)، از لزوم پوشش استثناء شده و در غیر از این مورد، پوشش تمام بدن برای زنان، لازم و ضروری است.
۳) تعبیر «لا یبدین زینتهن» به معنای آشکار نکردن زینت ها و زیبایی هاست، که تعبیر دیگر قرآنی آن، عدم تبرج است. نهی موجود در این آیه، ظهور در حرمت دارد؛ بدین معنا که آشکار کردن زینت ها از سوی زنان به استثنای وجه و کفین، حرام است.
۴) در فراز انتهایی آیه می فرماید: «و لا یضربن بارجلهن لیعلم ما یخفین من زینتهن؛ و مبادا پای خویش را به زمین بکوبند تا آنچه از زینتشان که پنهان است ظاهر شود.» زنان عرب معمولا خلخال به پا می کردند و گاه برای آنکه بفهمانند که زینتی قیمتی به پا دارند، پای خود را محکم به زمین می کوبیدند. در این بخش از آیه، خداوند زنان را از این عمل، نهی می کند. ذکر علت تحریم این شیوه راه رفتن در فراز آخر آیه یعنی «لیعلم ما یخفین من زینتهن»، نشان دهنده آن است که ملاک حرمت و ممنوع شدن، راه رفتن و به طور کلی، رفتاری است که موجب تبرج و جلب نگاه نامحرمان شود و زمینه مزاحمت و یا فساد را فراهم آورد. از این قسمت آیه، یک قاعده کلی در مورد حجاب و پوشش بانوان استنباط می شود و آن اینکه، پوشش و شیوه رفتار بانوان در سطح جامعه باید به گونه ای باشد که باعث تحریک شهوات جنسی نگردد. بنا براین، می توان امروزه هر آنچه عرضه و خودنمایی زن در مقابل نامحرمان تلقی شده، تهییج و تحریک مردان را به دنبال داشته باشد، مانند استعمال عطرهای تند، آرایش چهره، پوشیدن لباسهای تنگ، کوتاه، نازک و بدن نما با رنگ های تند و جذاب در محیط جامعه، ممنوع دانست.
از دیدگاه اسلامی زنان می توانند در صورت نیاز، با رعایت ارزشهای اسلامی و اخلاقی به عرصه های اجتماعی وارد شوند و هیچ منعی از آن نمی باشد. در اسلام، آنچه در عرصه فعالیتهای اجتماعی بانوان ممنوع شده، اصل حضور در اجتماع نیست، بلکه خود نمایی و بی مبالاتی در حفظ حجاب و عفاف است. خداوند متعال درباره همصحبتی با مردان، خطاب به زنان می فرماید: «فلا تخضعن بالقول فیطمع الذی فی قلبه مرض؛ پس به گونه ای هوس انگیز سخن مگویید که بیمار دلان در شما طمع کنند»(احزاب۳۲/). این آیه نمی فرماید: با مردان یا در محل حضور ایشان هرگز صحبت نکنید، بلکه به این ارزش اخلاقی اشاره دارد که هنگام صحبت با نامحرمان عادی و ساده سخن بگویید و با نرمی و عشوه گری با آنان سخن مگویید، تا مبادا آنان که مرضی در دل دارند به طمع افتند. همچنین با مخاطب قرار دادن زنان پیامبر می فرماید: «و قرن فی بیوتکن و لا تبرجن تبرج الجاهلیه الاولی؛ در خانه هایتان قرار وآرام گیرید (و بی حاجت و ضرورت از منزل بیرون نروید) و مانند دوره جاهلیت پیشین، خودآرایی مکنید»(احزاب۳۳/) پر واضح است که دستور و حکم این آیه، عمومیت دارد و ویژه زنان پیامبر نیست. این آیه نمی فرماید: هیچ گاه در اجتماع و محل حضور نامحرمان شرکت نکنید، بلکه می فرماید: اگر برای حضور شما زنان، در اجتماع وجه عقلایی وجود دارد، باید با رعایت حجاب و عفاف و به دور از تبرج و خودنمایی و خودآرایی وارد جامعه شوید.
با توجه به آیات فوق و تعالیم نورانی اسلام، حفظ و رعایت حجاب نه تنها منافاتی با اصل آزادی زنان ندارد و مانع حضور آنها در اجتماع نمی باشد، بلکه موجب کرامت و احترام بیشتر آنها نیز هست، چراکه آنها را از تعرض افراد هرزه و فاقد اخلاق مصون می دارد. در مقابل، پوشش نامناسب و عدم حفظ حجاب از سوی زنان و نیز تبرج و خودآرایی آنان در مقابل نامحرمان، علاوه بر سلب آزادی حقیقی و نقض آرامش روانی خود آنها، موجب فساد محیط اجتماعی و اختلال در آرامش روانی دیگر افراد جامعه نیز می شود. به تعبیر شهید مطهری: «اگر رعایت پاره ای مصالح اجتماعی زن یا مرد را مقید سازد که در معاشرت روش خاصی را اتخاذ کنند و طوری راه بروند که آرامش دیگران را بر هم نزنند و تعادل اخلاقی را از بین نبرند، چنین مطلبی را منافی حیثیت انسانی و اصل آزادی فرد نمی توان دانست.»۶()
