گناه ، تهدیدی برای شأن انسان‌ها

عرفای مسلمان گناه و عصیان را به منزله خطر بسیار بزرگی برای هویت و شئون انسانی در نظر گرفته‌اند که انسان‌ها را به ورطه فنا و نابودی سوق می‌دهد. عارفان براساس مستندات قرآنی تاکید بر شریعت الهی دارند که اطاعت و پیروی از آن سبب نجات انسان‌ها می‌شود زیرا براساس مصلحت انسان‌ها تنظیم شده است و به همین علت، انبیا و اولیای الهی همواره انسان‌ها را در هر حالتی به ترک گناه سفارش می‌کردند. گناه مقتضی انکسار از خجلت و مستلزم افتقار به رحمت و مستدعی امید به مغفرت است و عدم گناه غالبا عجب و انانیت را اقتضا می‌کند که این خود از بدترین گناهان است و برای این که فرد به علت عدم ذنب در گناه بزرگ‌تری که همان عجب است، نیفتد، حضرت حق تخمیر طینت آدم(ع) را به دو دست صفات جلالیه و جمالیه خلق کرد تا در یکی طاعت و در دیگری مخالفت ظاهر گردد. به طور کلی از دیدگاه عرفانی، پاک بودن از گناه، از آغاز آفرینش تا آخر، کار فرشتگان است و مستغرق بودن در معصیت و مخالفت در همه عمر پیشه شیطان و بازگشتن از راه معصیت به حکم توبه و ندامت کار آدم(ع) و آدمیان می‌باشد. بخوبی می‌دانیم که هیچ حادثه‌ای در عالم کون رخ نمی‌دهد، مگر این که حدوث آن مربوط به علتی از سلسله علل باشد و تخلف از آن علت محال است. گناه نیز مانند سمومات، اثر غیرقابل تخلفی دارد. اگر سمومات اعتدال مزاج را از بین می‌برد و مجاری جهاز هاضمه را آلوده می‌نماید، گناه هم روح گناهکار را آلوده می‌سازد و اثر گناه بدون شفاعت یا توبه یا حسنه‌ای که باعث آمرزش آن باشد، از بین نمی‌رود. ● انواع گناه اساسا کلام و گفتار گذشته بر آن است که تمام خطایا و گناهان ملازم با هلاکت ابدی است و در این باب بین گناهان فرق و امتیازی وجود ندارد، چرا که همه اعم از کوچک و بزرگ گناه به حساب می‌آیند. آنچه از تعلیمات قرآن مجید برداشت می‌شود، تفاوت داشتن مراتب گناهان است. به طور کلی گناهان به ۲ دسته عمده تقسیم می‌شوند؛ ۱) گناهان کبیره، ۲) گناهان صغیره. برای هر گناهی، عقوبتی در نظر گرفته شده است و برای عقوبت و عذاب نمی‌توان اندازه‌ای در نظر گرفت و بنده گناهکار اندازه و مقدار آن را نمی‌داند و کمیت و کیفیت آن در علم ربوبیت می‌باشد. اگر گناه در قلب باشد، از امراض قلب به شمار می‌آید و چنانچه در کالبد باشد، مال‌ها و اهل منزل را دربر می‌گیرد. در میان متکلمان درباره این که گناه آدم ابوالبشر در مرتبه گناهان کبیره یا صغیره قرار می‌گیرد، اختلاف نظر است. به اعتقاد حشویه و اصحاب حدیث، آدم به حقیقت بر خود ظلم کرد، از آن جهت که مرتکب گناه کبیره شد و به عقیده دسته‌ای از معتزله، ظلم عبارت است از احتجاج به توبه و مشقت تلافی و به گفته بعضی، این ظلم موجب نقصان ثواب بوده و آدم مرتکب گناه صغیره شده که سبب نقص ثواب است، نه استحقاق عقاب. شیعه می‌گویند که آدم عمل مستحبی را ترک کرد و ثوابش کم شد و این ظلم به معنای ترک اولی است. مولانا از تناسب ظلم و ظلمت استفاده کرده است و گفته که چون حیرت و تردد خاطر به یک سو رفت و آدم دریافت که عمل او از روی قیاس و تأویل بوده است نه مراعات نص، بدین جهت به ظلمی که به خود کرده بود، اعتراف کرد. پس به نظر می‌رسد که او ظلم را به معنی حصول حیرت و متابعت تاویل گرفته است. غزالی معتقد است که در مورد گناهان صغیره می‌توان به عفو خداوند امیدوار بود، اما این گناهان در بعضی از موارد، اسباب گناهان عظیم هستند و در نتیجه خطر آن بزرگ‌تر است. اگر انسان، گناه خود را خرد و کوچک شمارد، به این سبب گناه، بزرگ می‌شود. البته گناهی که انسان بزرگ می‌شمارد از نظر خداوند کوچک و بی‌مقدار است، اما خداوند می‌فرماید که همانا کوچک شمردن گناه در نظر بنده، گناهی بزرگ و کبیره است. انسان نباید گناه را همان گونه که از نظر خداوند کوچک است، کوچک بشمارد. انسان بایستی به بزرگی خداوند بنگرد و از این که مرتکب گناه شده است، شرمسار باشد. فردی که خداوند او را به حال خود رها می‌کند، آنقدر در گناه غرق می‌شود که از خود و خدای خود غافل می‌گردد و در نتیجه، فراموشی از وضع خود، چنانچه در قرآن آمده است همان استدراج است، یعنی غرق بودن در امور زندگی و وسائل زندگی را در خدمت گناه گرفتن و به یاد خود و خدا نبودن. کسی که اظهار معصیت می‌کند و ستر حق تعالی از خویش بازمی‌گیرد، به گونه‌ای که به سبب وی نیز دیگران به گناه راغب شوند و آنان را در این امر تشویق نماید، گناهش مضاعف می‌گردد و در نهایت می‌توان به فرد عالم اشاره کرد که گناه کند و به سبب عمل وی دیگران از او پیروی نمایند. باید گفت که اگر گناه در قلب باشد، از مرض‌های قلبی به حساب می‌آید و اگر در کالبد باشد، در مال‌ها و اهل منزل است و در سقوط و انهدام جاه و منزلت از چشم‌های علما و مومنین می‌باشد. هر گناهی که انسان مرتکب می‌شود، عقوبتی را به دنبال دارد، مگر آن که لطف خدا شامل حال انسان شود و او را مورد عفو قرار دهد. عقوبت و عذاب به اندازه گناه نیست و فرد گناهکار اندازه آن را نمی‌داند و اندازه آن در علم ربوبیت می‌باشد.